Ammonit Fosili Nedir? Ammonitlerin Yaşamı, Türleri ve Türkiye’deki Ammonitler
Ammonit fosili, soyu tükenmiş, sarmal kabuklu deniz yumuşakçalarının taşlaşmış kalıntısıdır. Ammonitler kafadanbacaklılar (Cephalopoda) sınıfına ait Ammonoidea alt sınıfının üyeleridir. Yaklaşık 400 milyon yıl önce Devoniyen’de ortaya çıktılar ve 66 milyon yıl önce Kretase sonundaki büyük kitlesel yok oluşta tamamen ortadan kalktılar.
Ammonit ne tür bir canlıydı?
Ammonitler bugün yaşayan kalamar, ahtapot ve mürekkep balıklarıyla aynı sınıfa, kafadanbacaklılara aittir. Dış görünüşleriyle sarmal kabuklu nautilusa benzerler, ama akrabalık ilişkisi şaşırtıcıdır. Ammonitler, kabuklu nautiluslardan çok kabuksuz kalamar ve ahtapotlara daha yakın akrabadır.
Ammonoidea grubunun ilk temsilcileri Erken Devoniyen’in Emsiyen katında, yaklaşık 410 milyon yıl önce ortaya çıktı. Grup, uzun tarihi boyunca 10.000’den fazla türle büyük bir çeşitlilik gösterdi. Burada küçük bir terim ayrıntısını bilmekte yarar var. Gündelik dilde “ammonit” kelimesi bütün Ammonoidea grubu için kullanılır. Bilimsel dilde ise dar anlamıyla Jura ve Kretase’de yaşamış Ammonitida takımını anlatır. İngiliz Jeoloji Araştırmaları Kurumu (BGS) da ammonitleri bu dar anlamda, yaklaşık 140 milyon yıllık Jura ve Kretase dönemleriyle ilişkilendirir.
Kabuk nasıl çalışıyordu?
Ammonit kabuğu, septum denilen ara duvarlarla odacıklara bölünmüştü. BGS’ye göre hayvan yalnızca en son ve en büyük odacıkta, yani yaşam odacığında yaşıyordu. Önceki odacıklar gaz ya da sıvıyla doluydu. Ammonit bu dengeyi ayarlayarak suda yükselip alçalabiliyordu, tıpkı bir denizaltı gibi.
Odacıkları birbirine bağlayan ince bir tüp vardı. Sifon (siphuncle) denilen bu yapı, odacıklardaki sıvının ayarlanmasını sağlıyordu. Kabuk da tek katmanlı değildi. BGS’ye göre en iç halka dışında kabuk üç katmandan oluşuyordu. İnce iç ve dış katmanlar prizmatik aragonitten, kalın orta katman ise sedeften yapılmıştı. Kanada’dan çıkan değerli taş ammolitin kaynağı da işte bu sedef katmanıdır.
BGS, septumların kabuğu dış su basıncına karşı güçlendirdiğini, ancak ammonitlerin büyük olasılıkla 100 metreden daha derin sulara dayanamadığını belirtir. Kabuktaki kaburgalar, dikenler ve yumrular da kabuğu güçlendirmiş, yırtıcılara karşı koruma ve kamuflaj sağlamış olabilir.
Ammonitler ne kadar büyüyebiliyordu?
Boyut aralığı çok geniştir. BGS’ye göre Geç Jura’da yaşamış Nannocardioceras türünün erişkinleri nadiren 20 milimetreyi geçiyordu. Bilinen en büyük ammonit ise Geç Kretase’de yaşamış Parapuzosia seppenradensis türüdür. Bu türün 1895’te Almanya’nın Vestfalya bölgesinde Seppenrade yakınlarında bulunan örneğinin çapı 1,74 metredir. Örneğin yaşam odacığı eksik olduğu için gerçek boyutu daha büyüktü. Eski tahminler tam bir kabuğun 2,55 metreye, hatta 3,5 metreye ulaşabileceğini öne sürüyordu. 2021’de yapılan bir çalışma ise en büyük örneklerin çapını yaklaşık 2 metre olarak hesaplamıştır.
Ammonit fosili nasıl oluşur?
Bir ammonit öldüğünde yumuşak dokuları kısa sürede çürür, geriye boş kabuk kalır. Kabuk deniz tabanına çöker ve çamur ya da kireçli tortu altına gömülür. Milyonlarca yıl içinde tortu sıkışıp kayaca dönüşürken kabuk da çeşitli biçimlerde fosilleşir. Ammonitlerin yumuşak dokuları ayrıntılı olarak çok nadiren korunur. Fosil kayıtlarında gördüğümüz neredeyse her zaman kabuktur.
Fosilleşmenin birkaç yaygın biçimi vardır.
İç kalıp. Kabuk zamanla çözünüp kaybolur, ama odacıkların içini dolduran tortu kabuğun iç biçimini korur. Pek çok ammonit fosili böyle iç kalıplardır. Kabuk duvarı gittiği için sütür çizgileri bu kalıpların yüzeyinde açıkça görünür.
Mineral dolgu ve yer değiştirme. Kabuk veya odacıklar kalsit, kalsedon ya da başka minerallerle dolar. Kesilip parlatılan Madagaskar ammonitlerinde odacıkların içi çoğu zaman renkli mineral dolgularla, odacıkları ayıran septumlar ise beyaz kalsitle görülür.
Pirit ammonit. Oksijensiz deniz tabanı çamurlarında demir sülfür, yani pirit kabuğu kaplayabilir ya da odacıkları doldurabilir. Ortaya parlak, pirinç sarısı ve altın renginde fosiller çıkar. Bu fosiller çok çekicidir, ancak “pirit çürümesi” denen bir bozulmaya yatkındır. Koruma bölümünde bu konuya döneceğiz.
Orijinal kabuk. Çok nadir durumlarda kabuğun sedefli aragoniti yanardönerliğini koruyarak günümüze ulaşır. Kanada’nın Alberta eyaletinde çıkan ammolit bunun en ünlü örneğidir.
Ammonit fosilinin kimlik kartı
Ammonit bir mineral ya da kayaç değil, bir canlı grubudur. Bu yüzden aşağıdaki tablo mineral özellikleri yerine fosilin temel kimlik bilgilerini verir.
| Özellik | Bilgi |
|---|---|
| Sınıflandırma | Hayvanlar âlemi, Yumuşakçalar (Mollusca), Kafadanbacaklılar (Cephalopoda), Ammonoidea alt sınıfı |
| Yaşadığı dönem | Erken Devoniyen (yaklaşık 410 milyon yıl önce) ile Kretase sonu (66 milyon yıl önce) arası |
| Dar anlamda ammonitler (Ammonitida) | Jura ve Kretase |
| Yaşam ortamı | Denizel |
| Kabuk malzemesi | Aragonit (prizmatik iç ve dış katman, sedefli orta katman) |
| Kabuk biçimi | Çoğunlukla düzlemsel sarmal, bazı türlerde açık sarmal ya da düz (heteromorf) |
| Boyut | Yaklaşık 2 santimetreden yaklaşık 2 metreye kadar |
| Yaygın fosilleşme biçimleri | İç kalıp, kalsit, kalsedon, pirit, nadiren orijinal sedefli kabuk |
| Sertlik | Fosili oluşturan minerale göre değişir (kalsit 3, pirit 6 – 6,5, kalsedon yaklaşık 7) |
| Bilimsel önemi | Jura ve Kretase kayaçlarında en iyi kılavuz fosiller arasında |
Ammonit türleri nasıl ayırt edilir?
Sütür çizgileri
Ammonitleri tanımanın en güvenilir yolu sütür çizgileridir. Sütür, her septumun kabuk duvarıyla birleştiği yerde oluşan çizgidir. Kabuğun dış yüzeyi aşınmış ya da çözünmüş fosillerde bu çizgiler yaprak, eğrelti ya da dantel deseni gibi görünür. Paleontologlar üç ana sütür tipi tanımlar.
Goniyatitik sütür. Bölünmemiş, sade girinti ve çıkıntılardan oluşur. Paleozoyik ammonoidlerine özgüdür.
Seratitik sütür. Girintilerin uçları testere dişi gibi bölünmüş, çıkıntılar ise yuvarlak ve bölünmemiştir. Triyas ammonoidlerinin tipik sütürüdür. Kretase’de bazı gruplarda yeniden ortaya çıkar.
Ammonitik sütür. Hem girintiler hem çıkıntılar çok ince bölünmüştür. Jura ve Kretase ammonitlerinin karakteristiğidir. Kılavuz fosil olarak en çok kullanılan gruplar da bu tiptedir.
Bu ayrım size bir fosilin kabaca hangi döneme ait olduğu hakkında hızlı bir fikir verir. Tür düzeyinde tanımlama ise kabuk biçimi, süslemeler ve sütürün ayrıntıları birlikte değerlendirilerek uzmanlarca yapılır.
Kabuk süslemeleri ve heteromorflar
Ammonit kabukları düz ve pürüzsüz olabileceği gibi kaburgalı, dikenli ya da yumrulu da olabilir. Bazı türlerde kabuğun dış kenarında belirgin bir sırt (omurga) bulunur. Ammonitlerin çoğu düzlemsel bir sarmal biçimindedir. Ancak heteromorf denilen bazı gruplar açık sarmal, vida ya da neredeyse düz kabuklar geliştirmiştir. Kanada’daki ammolitin kaynaklarından biri sayılan Baculites gibi neredeyse düz kabuklu cinsler de bu gruptandır.
Ammonit ile nautilus arasındaki fark
| Özellik | Ammonit | Nautilus |
|---|---|---|
| Sifonun konumu | Kabuğun dış kenarına yakın (karın tarafı) | Odacıkların ortasından geçer |
| Septumların biçimi | Kıvrımlı, girintili çıkıntılı | Sade, çanak biçimli |
| Sütür çizgileri | Karmaşık, çoğunlukla çok bölünmüş | Basit, hafif kavisli |
| Günümüzde | Soyu tükenmiş | Yaşayan türleri var |
| Akrabalık | Kalamar ve ahtapota daha yakın | Kendi soyundan gelen ayrı bir grup |
Kesilip parlatılmış bir fosilde sifonun konumuna bakmak, ammonit ile nautilus fosilini ayırmanın en kolay yollarından biridir.
Ammonitler neden bu kadar değerli kılavuz fosillerdir?
Ammonitler jeologlar için kayaç yaşını belirlemede en kullanışlı fosiller arasındadır. Bir kayaç katmanında bulunan belirli bir ammonit türü, o katmanın hangi zaman dilimine ait olduğunu söyler. Bu yönteme biyostratigrafi denir.
BGS’ye göre ammonitleri bu iş için üstün kılan birkaç özellik vardır. Hızla evrimleştikleri için her türün yaşam süresi görece kısadır. Pek çok denizel tortul kayaç türünde bulunurlar. Bol bulunurlar ve görece kolay tanınırlar. Dünya geneline yayılmışlardı. BGS’ye göre ammonitler 200.000 yıldan kısa jeolojik zaman aralıklarını ayırt etmeye olanak tanır. Yer tarihi ölçeğinde bu çok hassas bir çözünürlüktür.
Ammonitlerin stratigrafide kullanılmasına 1850’lerde Friedrich Quenstedt ve Albert Oppel öncülük etmiştir. Bu araştırmacılar güney Almanya’daki Svabya ve Frankonya Alpleri’nden toplanan fosillerle çalışmıştır. Bugün Jura ve Kretase katlarının birçoğu ammonit zonlarıyla tanımlanır.
Ammonitler neden yok oldu?
Ammonoidler uzun tarihleri boyunca birkaç büyük kitlesel yok oluşu atlattı, ama çoğu zaman yalnızca birkaç tür hayatta kaldı. Son temsilcileri, 66 milyon yıl önce kuş olmayan dinozorları da ortadan kaldıran Kretase-Paleojen yok oluşu sırasında ya da hemen ardından tükendi.
Neden nautilusların hayatta kalıp ammonitlerin yok olduğu tartışılan bir sorudur. Öne sürülen açıklamalardan biri üreme stratejisiyle ilgilidir. Kretase ammonitlerinin, akrabaları kalamarlar gibi tek seferde çok sayıda yumurta bıraktığı, yavruların da okyanus yüzeyindeki planktonun bir parçası olduğu düşünülür. Yok oluş olayı yüzey sularındaki plankton topluluklarını çökertince, en savunmasız evrede olan genç ammonitler bundan ağır etkilenmiş olabilir. Bu açıklama yaygın kabul görse de konu hâlâ araştırılmaktadır.
Ammonit fosilleri nerede bulunur?
Ammonitler bütün dünya denizlerine yayılmış olduğu için fosilleri de her kıtada bulunur. Bazı yerler koleksiyoncular ve müzeler için özellikle tanınmıştır. BGS, İngiltere’de Lyme Regis ve Whitby’nin kıyı ve yamaçlarını ünlü toplama yerleri arasında sayar. Madagaskar’ın Mahajanga bölgesi, kesilip parlatılmış Cleoniceras ammonitleriyle süs eşyası pazarının en bilinen kaynağıdır. Fas ve Almanya da zengin ammonit yataklarıyla bilinir.
Türkiye’de ammonit fosili nerede bulunur?
Türkiye’nin Jura ve Kretase kayaçları ammonit açısından zengindir. MTA paleontoloğu Mükerrem Türkünal, “Türkiye’de Ammonit Faunası İhtiva Eden Lokaliteler” başlıklı makale dizisinde önce Ankara çevresindeki yatakları, ardından Kuzey Anadolu ile Batı, Güney ve Doğu Anadolu’daki çeşitli yatakları kayda geçirmiştir.
Bilimsel yayınlarda öne çıkan bazı bölgeler şunlardır.
Ankara çevresi. Ankara’nın kuzeyinde ve doğusunda, Bağlum-Kösrelik ve Hasanoğlan çevresinde, Erken ve Orta Jura yaşlı “Ammonitico Rosso” fasiyesi yüzeyler. Bu, Alp ve Akdeniz bölgelerinde de görülen kırmızı renkli, yumrulu ve bol ammonitli kireçtaşı ile marn birimlerinin adıdır. Güneybatı Ankara’daki Alacaatlı-Beytepe çevresinde de bol ammonitli oolitli kireçtaşları tanımlanmıştır.
Kuzeybatı Anadolu. Ammonitico Rosso fasiyesi Halılar, Bursa-Bilecik, Mudurnu-Baypazarı ve Aktaş yörelerinde de bilinir. Bilecik’in Gölpazarı yöresinde Üst Jura yaşlı ammonit toplulukları çalışılmıştır.
Batı Toroslar. Ankara Üniversitesinden Muhittin Görmüş’ün 2021 tarihli MTA yayını, Antalya’nın batısında Ayıburnu Tepe ve Korudağ’da Pliyensbahiyen (Erken Jura) yaşlı ammonitlerin tanımlandığını ve Eğirdir-Sarıidris’te mercan ve midyelerle birlikte ammonitlerin bulunduğunu aktarır.
Doğu Anadolu. Erzurum’un Olur ilçesindeki Soğukçam Formasyonu’nda Erken Kretase yaşlı zengin bir ammonit topluluğu bilimsel literatüre kazandırılmıştır.
Türkiye’nin en büyük ammonit fosili de bir Jura ammonitidir. MTA kayıtlarına göre Mükerrem Türkünal’ın bulduğu ve bugün MTA Şehit Cuma Dağ Tabiat Tarihi Müzesi’nde sergilenen Lytoceras fosili yaklaşık 200 milyon yaşındadır, 63,6 santimetre çapında ve 87,5 santimetre boyundadır.
Türkiye’de ammonit toplamak serbest mi?
Bu soru, fosil meraklılarının en çok merak ettiği konulardan biridir ve dikkatli olmayı gerektirir. MTA’nın 2021 tarihli bülteninde yer alan Görmüş makalesi, Türkiye’de fosil değerlerinin korunmasında temel yasal dayanağın 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu olduğunu ve nadir fosillerin izinsiz satılmasının bu kanuna aykırı olduğunu belirtir. Aynı kanun, korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarını bulanların bunu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köylerde muhtara, diğer yerlerde mülki idare amirine bildirmesini zorunlu tutar.
Pratikte şunlara dikkat etmenizi öneririz. Doğal sit alanlarında, milli parklarda ve tabiat parklarında hiçbir şekilde toplama yapmayın. Bilimsel değeri olabilecek, sıra dışı ya da büyük bir fosil bulursanız yerinden oynatmadan fotoğraflayın ve en yakın müze müdürlüğüne bildirin. Elinizdeki bir fosilin yasal durumundan emin değilseniz satışa çıkarmadan önce bir müze müdürlüğüne danışın. Bu bölüm genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Ammonitin adı nereden gelir?
Ammonit adı, Mısır tanrısı Amon’dan gelir. Amon, Yunanlılarca Zeus Ammon olarak da anılır ve kıvrık koç boynuzlarıyla tasvir edilirdi. Romalı doğa bilimci Yaşlı Plinius bu fosilleri koç boynuzuna benzettiği için “ammonis cornua”, yani “Amon’un boynuzları” diye adlandırdı. Ammonit cins adlarının pek çoğunun “-ceras” ekiyle bitmesi de bu yüzdendir. Bu ek, Yunanca “boynuz” anlamındaki “keras” kelimesinden gelir.
Ortaçağ Avrupa’sında ammonitler başka bir adla da anıldı. BGS’ye göre sarmal biçimleri kıvrılmış bir yılana benzetildiği için “yılan taşı” (snakestone) diye biliniyorlardı. Bazı koleksiyoncu ve satıcılar bu efsaneyi güçlendirmek için fosillerin üzerine yılan başı bile oyuyordu. Efsane özellikle İngiltere’nin Whitby kasabasıyla ve Anglosakson başrahibe Aziz Hilda’yla ilişkilendirilir. Whitby’nin armasında bugün de üç yılan taşı yer alır.
Gerçek ammonit fosili nasıl anlaşılır?
Ammonit fosilleri süs eşyası pazarında çok yaygındır ve bu pazarda tamamen sahte ürünler kadar onarılmış ya da birleştirilmiş ürünler de dolaşır. Satın almadan önce şu noktalara bakın.
Birleştirilmiş (kompozit) parçalar. Bazı dekoratif parçalarda gerçek ammonitler sonradan bir kayaç tabanına yapıştırılır. Güvenilir satıcılar bunu açıkça belirtir. Örneğin Madagaskar ammonitlerini satan bazı firmalar, kesilip parlatılmış örneklerin merkez kısmının başka bir örnekten tamamlandığını ilanlarında yazar.
Onarım ve dolgu. Eksik kalmış iç halkalar ya da kırık kısımlar dolgu maddesiyle tamamlanıp yeniden oyulabilir. Fosilin dokusunda ani bir değişiklik, kenarlarda yapıştırıcı izleri, kayaç ile fosil arasında renk ya da doku uyumsuzluğu dikkat edilmesi gereken işaretlerdir.
Döküm kopyalar. Reçine ya da alçı dökümler genellikle hafiftir, ayrıntıları yumuşak ve yuvarlaktır. Aynı tasarımın birebir tekrarlandığı seri ürünler de şüphe uyandırmalıdır.
Sütür kontrolü. Kabuğu aşınmış ya da cilalanmış gerçek fosillerde sütür çizgileri doğal, düzensiz ve ayrıntılıdır. Fazla düzgün, simetrik ya da yüzeyde boyanmış gibi duran çizgiler kopya işareti olabilir.
Kayaçla bütünlük. Kayaç içinde yarı gömülü duran bir fosilde fosil ile çevresindeki kayacın doğal biçimde birbirine geçmesi beklenir.
Pahalı ya da bilimsel değeri yüksek bir örnek alıyorsanız satıcıdan türün adını, bulunduğu yeri ve jeolojik yaşını yazılı olarak isteyin. Bu bilgileri veremeyen bir satıcıdan alınan örneğin hem bilimsel hem ticari değeri düşük kalır.
Ammonit fosilinin değerini ne belirler?
Ammonit fosillerinin fiyatı birkaç dolarlık küçük parlatılmış parçalardan müze kalitesindeki nadir örneklere kadar çok geniş bir aralıkta değişir. Bu nedenle tek bir fiyat aralığı vermek yanıltıcı olur. Değeri belirleyen başlıca etkenler şunlardır.
- Tür ve nadirlik. Yaygın türler ucuzdur. Nadir ya da bilimsel açıdan ilgi çekici türler çok daha değerlidir.
- Korunma durumu. Eksiksiz, ezilmemiş, süslemeleri ve sütürleri net görünen örnekler öne çıkar.
- Boyut. Büyük ve eksiksiz örnekler nadirdir.
- Hazırlık kalitesi. Kayaçtan özenle çıkarılmış, aşırı cilalanmamış örnekler koleksiyoncular arasında daha değerlidir.
- Özel fosilleşme. Pirit ammonitler, kesitinde kristal dolgular görülen örnekler ve yanardöner sedefini korumuş kabuklar daha yüksek fiyat bulur.
- Köken bilgisi. Bulunduğu yer ve katman bilgisi olan örneklerin bilimsel değeri daha yüksektir.
- Onarım ve birleştirme. Onarılmış ya da kompozit parçalar aynı görünümdeki doğal örneklerden belirgin biçimde ucuz olmalıdır.
Ammonit fosili nasıl korunur?
Çoğu ammonit fosili kalsit ya da kireçtaşından oluştuğu için genellikle dayanıklıdır. Yine de birkaç basit kural fosillerinizi uzun yıllar korur.
- Fosilleri tozdan korumak için kapalı vitrin ya da kutuda saklayın. Tozunu yumuşak bir fırçayla alın.
- Kireçtaşı ve kalsit fosilleri sirke, limon suyu ve asitli temizleyicilerden uzak tutun. Bu maddeler karbonatlı yüzeyi aşındırır.
- Cilalı Madagaskar ammonitlerinin parlaklığını korumak için kuru ve yumuşak bir bez yeterlidir.
- Her örneğin yanına bulunduğu yeri, tarihi ve jeolojik yaşını yazan bir etiket koyun.
Pirit ammonitler için ayrıca dikkatli olmanız gerekir. Pirit, nem ve oksijenle tepkimeye girerek zamanla tozlanıp dağılabilir. Fosil koruma literatüründe “pirit çürümesi” olarak bilinen bu süreç, müzelerin bile mücadele ettiği bir sorundur. Pirit fosilleri olabildiğince kuru bir ortamda saklayın, nem çekici paketlerle birlikte kapalı kaplarda muhafaza edin ve yüzeyde sarımsı ya da beyaz bir tozlanma görürseniz bir uzmana danışın. Pirit fosilleri suyla yıkamaktan kaçının.
Ammonit ve inanışlar
Ammonitler tarih boyunca pek çok inanışa konu olmuştur. BGS’ye göre bu fosiller yılanlara karşı koruduğuna, kelliği ve kısırlığı iyileştirdiğine inanılan tılsımlar olarak kullanılmıştır. Kanada’nın yerli Karaayak (Blackfoot) halkı ise yanardöner ammonit parçalarını “bufalo taşı” anlamına gelen “Iniskim” adıyla anar ve kültürel törenlerinde kullanır.
Günümüzde ammonitler bazı çevrelerde enerji, dönüşüm ya da şans taşı olarak tanıtılır. Bu modern inanışların hiçbiri bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Ammonit fosili taşımanın sağlık ya da şans üzerinde bir etkisi olduğuna dair güvenilir bir araştırma yoktur.
Bir ammonit fosilinin gerçek değeri, elinizde tuttuğunuz şeyin bir zaman ölçeği olmasındadır. Bir sonraki fosilinizi incelerken önce sütür çizgilerine bakın. O çizgilerin sade mi, testere dişli mi, yoksa dantel gibi ince bölünmüş mü olduğu, fosilin Paleozoyik, Triyas ya da Jura-Kretase denizlerinden hangisinden geldiğine dair ilk ipucunu verir.
3. Sıkça Sorulan Sorular
Ammonit fosili kaç yaşındadır?
Fosilin ait olduğu türe ve bulunduğu katmana bağlıdır. Ammonoidler yaklaşık 410 milyon yıl önce Devoniyen’de ortaya çıktı ve 66 milyon yıl önce yok oldu. Bu nedenle bir ammonit fosili 66 milyon yıldan daha yaşlıdır.
Ammonit ile nautilus aynı şey mi?
Hayır. İkisi de sarmal kabuklu kafadanbacaklıdır, ama ammonitlerin sifonu kabuğun dış kenarına yakındır ve sütürleri karmaşıktır. Nautilusun sifonu odacıkların ortasından geçer, sütürleri basittir. Ammonitler kalamar ve ahtapotlara daha yakın akrabadır.
Ammonitler neden yok oldu?
Son ammonitler 66 milyon yıl önce Kretase-Paleojen kitlesel yok oluşunda tükendi. Yaygın bir açıklamaya göre yavruları okyanus yüzeyindeki planktonun parçasıydı ve yok oluşun plankton topluluklarını çökertmesinden ağır etkilendiler.
Türkiye’de ammonit fosili nerede bulunur?
Ankara çevresindeki Jura yaşlı Ammonitico Rosso kireçtaşları, Bilecik-Gölpazarı yöresi, Batı Toroslar’da Antalya’nın batısı ve Erzurum Olur bilimsel çalışmalara konu olmuş bölgeler arasındadır.
Türkiye’de ammonit toplamak yasak mı?
Doğal sit alanlarında, milli parklarda ve tabiat parklarında toplama yapılamaz. 2863 sayılı Kanun nadir fosillerin izinsiz satılmasını da kapsar. Önemli bir fosil bulursanız yerinden oynatmadan en yakın müze müdürlüğüne bildirin.
En büyük ammonit kaç metredir?
Bilinen en büyük tür Parapuzosia seppenradensis’tir. 1895’te Almanya’da bulunan örneğin çapı 1,74 metredir. 2021’deki bir çalışma, bu türün en büyük bireylerinin yaklaşık 2 metre çapa ulaştığını hesaplamıştır.
Pirit ammonit nasıl korunur?
Pirit, nem ve oksijenle tepkimeye girerek tozlanabilir. Pirit ammonitleri kuru bir ortamda, nem çekici paketlerle birlikte kapalı kaplarda saklayın ve suyla yıkamayın.
Kaynaklar
- British Geological Survey, Ammonites (Discovering Geology, Fossils and geological time). https://www.bgs.ac.uk/discoveringGeology/time/fossilfocus/ammonite.html
- Ifrim, C. ve diğ. (2021). Ontogeny, evolution and palaeogeographic distribution of the world’s largest ammonite Parapuzosia (P.) seppenradensis (Landois, 1895). PLoS ONE, 16(11), e0258510. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8580234/
- Encyclopedia of Arkansas, Ammonites. https://encyclopediaofarkansas.net/entries/ammonites-14622/
- Türkünal, M. Türkiye’de Ammonit Faunası İhtiva Eden Lokaliteler Hakkında Not, Kısım I, Ankara Bölgesi. MTA Dergisi. https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/1014/tr/20151124093347_1014_227083a2.pdf
- Türkünal, M. Türkiye’de Ammonit Faunası İhtiva Eden Lokaliteler Hakkında Not, Kısım III. MTA Dergisi. https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/948/tr/20151028133223_948_2275d3fb.pdf
- Görmüş, M. (2021). Batı Toroslar’ın seçilmiş “fosilsit” değerleri. MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni, 31, 61-68. https://www.mta.gov.tr/dosyalar/images/dogalkaynaklar/makaleler/418/tr_20221023215255_418_3_507cf62b.pdf
- MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni (2018), 26, 59-64 (Mükerrem Türkünal ve dev ammonit fosili). https://www.mta.gov.tr/dosyalar/images/dogalkaynaklar/makaleler/374/tr_20221022232641_374_3_7eac88a7.pdf
- Kösrelik (Ankara) civarında Ammonitico Rosso fasiyesinin Geç Sinemuriyen-Erken Pliyensbahiyen faunası. MTA Dergisi, 135 (2007), 19-29. https://dergipark.org.tr/en/pub/bulletinofmre/issue/37850/437367
- Deli, A. ve Orhan, H. (2007). Alacaatlı-Beytepe köyü (GB Ankara) bölgesinde yüzeyleyen Jura-Kretase yaşlı çökellerin stratigrafisi. S.Ü. Müh.-Mim. Fak. Dergisi, 22(4). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/215900
- 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu. Resmî Gazete, 23.07.1983, sayı 18113.
