Ammolit Taşı Nedir? Oluşumu, Özellikleri, Türleri ve Değeri
Ammolit taşı, soyu tükenmiş ammonitlerin fosilleşmiş kabuğundan elde edilen, gökkuşağı renklerinde yanardöner bir organik değerli taştır. Aragonitten (CaCO₃) oluşur ve rengini pigmentten değil, ince kabuk katmanlarında ışığın girişiminden alır. Ticari kalitede ammolit yalnızca Kanada’nın Alberta eyaletindeki Bearpaw Formasyonu’ndan çıkar.
Ammolit ile ammonit arasındaki fark nedir?
İki kelime sık karıştırılır, ama aynı şeyi anlatmaz. Ammonit, bundan yaklaşık 66 milyon yıl önce soyu tükenen, sarmal kabuklu deniz yumuşakçalarının adıdır. Bugünkü kalamar ve ahtapotların uzak akrabası olan bu hayvanların fosilleri dünyanın pek çok yerinde, Türkiye’de de bolca bulunur.
Ammolit ise bu fosillerin çok küçük bir kısmında korunmuş, sedefli ve yanardöner kabuk tabakasına verilen ticari addır. Yani her ammolit bir ammonitten gelir, ama ammonitlerin neredeyse hiçbiri ammolit taşımaz. Uluslararası Gemoloji Derneğine (IGS) göre Alberta’da bulunan ammonitlerin yalnızca yaklaşık yüzde 5’inde işlenebilir değerli taş malzemesi vardır ve bu malzeme yalnızca kabuğun yüzeyinde bulunur.
Ammolit, mineral değil organik kökenli bir değerli taştır. İnci ve kehribar gibi canlı bir organizmanın ürünüdür. Kabuğu oluşturan aragonit bir mineraldir, ancak onu bu düzende üreten bir canlıdır. İlginç bir ayrıntı olarak, Alberta eyaleti 1998’de ammoliti yasal açıdan fosil değil mineral olarak sınıflandırmıştır. Bu karar madencilik ve ticaret düzenlemelerine yönelik idari bir sınıflandırmadır, bilimsel kökeni değiştirmez.
Ammolit nasıl oluşur?
Bearpaw Denizi’nden Alberta’ya
Geç Kretase döneminde, yaklaşık 70 ile 75 milyon yıl önce, Kuzey Amerika’nın ortasını kuzeyden güneye kesen sığ bir iç deniz uzanıyordu. Batı İç Denizi (Western Interior Seaway) denen bu denizin Kanada’daki bölümü Bearpaw Denizi olarak anılır. Ammolit veren ammonitler bu denizde yaşadı.
GIA’nın 2001 tarihli kapsamlı araştırmasına göre ticari ammolit yalnızca iki ammonit türünden gelir. Bunlar Placenticeras meeki ve Placenticeras intercalare türleridir. IGS ise listeye Baculites compressus türünü de ekler. Hayvanlar öldükten sonra kabukları deniz tabanındaki koyu çamurlara gömüldü. Bu çamurlar zamanla bugünkü Bearpaw Formasyonu’nun koyu renkli denizel şeyllerine dönüştü.
Fosillerin çoğu siderit (demir karbonat, FeCO₃) yumruları, yani konkresyonlar içinde korunmuştur. Madenciler özellikle disk biçimli konkresyonları arar, çünkü değerli kabuklar çoğunlukla bunların içinden çıkar.
Aragonit neden kalsite dönüşmedi?
Ammonit kabukları canlıyken sedef yapılı aragonitten oluşuyordu. Aragonit kararsız bir mineraldir. Zamanla daha kararlı kalsite dönüşür ve bu dönüşümle birlikte sedefin parlak renkleri kaybolur. GIA araştırması, yüzeye yakın oksitlenme bölgesindeki ammonit kabuklarının çoğunun değeri olmayan beyaz kalsite dönüştüğünü belirtir.
Ammolit kalitesindeki kabuklar ise bir zamanlar çok daha derine, St. Mary Nehri bölgesinde yaklaşık 4 kilometre derinliğe gömülmüştü. Araştırmacılar, bu derin gömülmenin renkleri yoğunlaştıran bir diyajenez (gömülme sonrası kimyasal ve fiziksel değişim) sürecini başlattığını düşünür. Formasyondaki yüksek demir ve magnezyum içeriğinin de aragonitin kalsite dönüşmesini engellemiş olabileceğini öne sürerler. Ancak sürecin kesin mekanizması henüz belirlenmiş değildir.
Bu yüzden ammolit gerçekten nadir bir tesadüfün ürünüdür. Doğru tür, doğru gömülme derinliği ve dönüşümü engelleyen doğru kimya bir araya gelmiştir.
Ammolitin renkleri nereden gelir?
Ammolitin renkleri, sabun köpüğünde ya da sudaki yağ tabakasında gördüğünüz renklerle aynı fiziksel olaydan kaynaklanır. Bu olaya ince film girişimi denir. Kabuk, üst üste dizilmiş çok ince aragonit levhacıklardan oluşur. Işık bu katmanların her birinden kısmen yansır ve yansıyan ışık dalgaları birbirini bazı renklerde güçlendirir, bazılarında söndürür. GIA araştırması, rengin kırınımdan değil bu girişimden kaynaklandığını yansıma spektrumu ve elektron mikroskobu gözlemleriyle doğrulamıştır.
Görünen renk, levhacıkların kalınlığına ve diziliş düzenine bağlıdır. GIA’ya göre kırmızı renk, düzenli sütunlar hâlinde dizilmiş daha kalın levhacıklardan gelir. Yeşil renk daha ince ve daha az düzenli levhacıklardan, mor ise hiç istiflenmemiş en ince levhacıklardan oluşur.
Bu ilişki iki pratik sonuç doğurur. Birincisi, taşı eğdiğinizde renk değişir. Kırmızı bir alan açıyı değiştirdikçe turuncu, sarı ve yeşile kayabilir. İkincisi, cilalama da rengi değiştirir. Cilada katmanlar inceldikçe mavi bir parça yeşil, sarı, turuncu ve kırmızıya dönebilir. Mavi ve mor ammolitin nadir olmasının nedeni de bu ince yapıların doğada pek az korunabilmesidir. GIA’nın gemoloji blogu da ammolitin çoğunlukla yeşil ve kırmızı olduğunu, mavi ve mor ammolitin daha nadir ve genellikle daha pahalı olduğunu belirtir.
Ammolitin teknik özellikleri nelerdir?
Ammolit yumuşak bir malzemedir. Bu, onun nasıl işlendiğini ve takıda nasıl kullanıldığını doğrudan belirler. Değerli katman da çok incedir. GIA’ya göre ammolit katmanları cilalanmadan önce 0,5 ile 8 milimetre, cilalandıktan sonra ise 0,1 ile 3 milimetre kalınlığındadır.
Ammolit teknik özellikler tablosu
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Sınıflandırma | Organik kökenli değerli taş (fosil ammonit kabuğu) |
| Kimyasal bileşim | Büyük ölçüde aragonit (CaCO₃), eser element içerir |
| Mineral grubu | Karbonatlar (aragonit) |
| Kristal sistemi | Ortorombik (aragonit) |
| Mohs sertliği | 3,5 (GIA), bazı kaynaklarda 3,5 – 4,5 |
| Yoğunluk (özgül ağırlık) | 2,76 – 2,84 |
| Kırılma indisi | Yaklaşık 1,525 – 1,530 ve 1,665 – 1,670 |
| Çift kırılma | 0,135 – 0,145 |
| Renk | Kırmızı, turuncu, yeşil yaygın, mavi ve mor nadir |
| Parlaklık | Camsıdan reçinemsiye |
| Saydamlık | Opak |
| Floresans | Yanardöner kısım tepkisiz, iyileşmiş çatlak dolguları zayıf sarı |
| Kırılma biçimi | Düzensiz, katmanlar boyunca ayrılma eğilimi |
| Oluşum ortamı | Denizel şeyller ve siderit konkresyonları (Bearpaw Formasyonu, Geç Kretase) |
Ammolit türleri ve desenleri
GIA araştırması ammoliti iki ana tipe ayırır.
Kırıklı ammolit (Tip 1). Kabuk katmanları gömülme sırasında sıkışıp kırılmış, bu kırıklar daha sonra aragonit, kalsit ya da kil ile iyileşmiştir. Sonuçta renkli camlardan yapılmış bir vitray görünümü ortaya çıkar. Renk parçaları, iyileşmiş ince çatlaklarla birbirinden ayrılır. Bu tip genellikle konkresyonların bulunduğu K Zonu’ndan çıkar ve çoğu zaman güçlendirme işlemi gerektirmez.
Levha ammolit (Tip 2). Katmanlar sıkışmış ama kırılmamıştır. Renk alanları daha geniştir. Genellikle konkresyon içinde olmayan “Mavi Zon” fosillerinden çıkar. Katmanlar birbirinden ayrılmaya (delaminasyon) eğilimli olduğu için sıklıkla güçlendirilir. GIA’nın gemoloji blogu, levha ammolitin ince yüzey katmanını sabitlemek için genellikle polimerle emprenye edildiğini belirtir.
Araştırmacılar bu iki tip arasındaki farkı, hayvan öldükten sonra kabuk odacıklarının ne kadar çabuk tortuyla dolduğuna bağlar. İçi erken dolan kabuklar içeriden desteklendiği için kırılmaya daha dayanıklı olmuştur.
Ticarette desenlere de ad verilir. IGS’nin listesinde vitray (stained glass), ejder derisi (dragonskin), kaldırım taşı, çiçek, kurdele, tüy ve gün batımı gibi pek çok desen adı yer alır. Bu adlar bilimsel bir sınıflandırma değil, satıcılar arasında kullanılan tanımlayıcı terimlerdir.
Ammolit nerede bulunur?
Ticari ammolit kaynağı tektir. Malzeme Kanada’nın Alberta eyaletinin güneyinde, Lethbridge yakınlarındaki St. Mary Nehri vadisinden çıkar. Bearpaw Formasyonu yüzeyde Alberta, Saskatchewan, Montana ve Utah’ın bazı bölgelerinde görülür. Ancak ticari miktarda değerli ammolit yalnızca St. Mary Nehri boyunca bulunur. Başka yerlerde ise küçük miktarlarda değerli ammolite rastlanmıştır.
Alberta’da madencilik açık işletme yöntemiyle yapılır. GIA’ya göre maden sahalarında 15 ile 30 metre kalınlığında buzul örtüsü bulunur. Kazı patlayıcı kullanılmadan, kepçelerle yapılır ve gözcüler disk biçimli konkresyonları arar. Verimlilik de düşüktür. GIA araştırmasındaki 1999 verilerine göre 165.000 ton şeyl kazılarak yaklaşık 105.000 karat, yani 21 kilogram ammolit elde edilmişti.
Sektörün en büyük üreticisi Korite şirketidir. Şirketin satış yetkilisi, dünya ammolit üretiminin yüzde 90’ından fazlasını kendilerinin karşıladığını belirtir.
Ammolitin tarihi
Kanada’nın yerli halkı Karaayak (Blackfoot) için yanardöner ammonit parçaları yüzyıllardır biliniyordu. Galt Müzesi’ne göre Karaayaklar bu malzemeye “bufalo taşı” anlamına gelen “Iniskim” adını vermiş ve onu muska olarak kullanmıştır.
Bilimsel kayıtlar 20. yüzyılın başına uzanır. GIA’ya göre güney Alberta ammonitlerinin örnekleri 1908’de tanınmış ve 1917’de tanımlanmıştır. Amatör taş işçileri ammonit kabuğunu ilk kez 1962’de değerli taş olarak kullanmıştır. “Ammolite” adı 1967’de Marcel Charbonneau tarafından ortaya atılmıştır. Uluslararası Mücevher Konfederasyonu (CIBJO) Renkli Taşlar Komisyonu, ammoliti 1981’de bir değerli taş adı olarak tanımıştır.
Ammolit, Lethbridge kentinin 2007’den beri resmî değerli taşıdır. Alberta hükümeti 2022’de ammolitin eyaletin resmî değerli taşı olarak belirlenmesi için Alberta Simgeleri Yasası’nda değişiklik önermiştir.
Türkiye’de ammolit bulunur mu?
Türkiye’de ammonit fosili boldur. MTA paleontoloğu Mükerrem Türkünal’ın çalışmaları, başta Ankara çevresi olmak üzere Anadolu’nun pek çok yerinde Jura ve Kretase yaşlı ammonit yataklarını kayda geçirmiştir. MTA Tabiat Tarihi Müzesi’nde sergilenen, Türkiye’de bulunmuş en büyük ammonit fosili yaklaşık 200 milyon yıl önce yaşamış bir Lytoceras örneğidir ve 63,6 santimetre çapındadır.
Ancak bu fosillerden ammolit kalitesinde yanardöner kabuk çıktığına dair bir kayıt bulunmuyor. Türkiye’deki ammonitlerin büyük kısmında kabuk aragoniti kalsite dönüşmüş ya da tümüyle başka minerallerle yer değiştirmiştir. Piyasada “Türk ammoliti” adıyla satılan bir malzemeyle karşılaşırsanız, kaynağını ve bir laboratuvar raporu isteyin. Fosil toplamak isterseniz koruma altındaki doğal sit alanlarında toplama yapılamayacağını da hesaba katın.
Ammolit triplet, doublet ve doğal parça farkı
Ammolit katmanı ince ve kırılgan olduğu için çoğu ammolit tek parça olarak değil, birleştirilmiş taş olarak satılır. GIA da bu durumu açıkça belirtir. Satın alırken hangi tür taşla karşı karşıya olduğunuzu bilmeniz gerekir.
Doğal parça (solid). Ammolit katmanı kendi doğal şeyl tabanı üzerinde bırakılır, üstüne koruyucu bir başlık eklenmez. Bunlar genellikle serbest biçimli kabaşonlar olarak işlenir. IGS’ye göre bu tür parçalar karat ağırlığına göre fiyatlanır ve taban kalınlığı 1,5 milimetreyi geçmemelidir.
Doublet. İnce ammolit katmanı bir tabana yapıştırılır. Üstte koruyucu başlık yoktur.
Triplet. En yaygın biçimdir. En altta koyu gri şeyl tabakası, ortada ince ammolit katmanı, en üstte ise optik kuvarstan ya da sentetik spinelden yapılmış saydam bir başlık bulunur. Katmanlar epoksiyle birbirine yapıştırılır. Başlık, yumuşak ammoliti çizilme ve darbelere karşı korur. GIA’nın 1999 üretim verilerine göre Korite’nin o yıl ürettiği 57.025 bitmiş taşın 55.000’i triplet, 1.500’ü doublet, geri kalanı tek parçaydı.
Triplette ammolit katmanı çok incedir. GIA araştırmasına göre bu kalınlık yaklaşık 0,1 milimetredir. Bu yüzden triplet tek parça bir ammolitle aynı değeri taşımaz.
Güçlendirme işlemi
Korite, ham malzemeyi yüksek basınç altında epoksi reçineyle emprenye eder. GIA’ya göre 30 kattan büyük büyütmeyle yapılan mikroskop incelemesi, katmanlar arasındaki epoksi dikişlerini ortaya çıkarabilir. Güçlendirilmiş malzeme, aynı kalitedeki işlem görmemiş malzemenin yaklaşık üçte biri ile yarısı arasında bir fiyata satılır. Bu nedenle işlem bilgisi satıcı tarafından açıkça belirtilmelidir.
Ammolit benzer taşlardan nasıl ayırt edilir?
GIA’ya göre ammolit opal, ateş akiği, labradorit, abalon (deniz kulağı) kabuğu ve lumaşel ile karıştırılabilir.
| Malzeme | Ayırt edici özellik |
|---|---|
| Ammolit | Vitray ya da geniş renk alanları, opak, koyu şeyl taban, düşük sertlik |
| Opal | Renk oyunu küçük benekler ve parıltılar hâlinde, çoğunlukla açık ya da saydam gövde |
| Labradorit | Renk tek bir düzlemde ve belirli bir açıda parlar, sertliği daha yüksek, belirgin dilinim |
| Abalon kabuğu | Günümüz deniz kabuğu, renkler dalgalı bantlar hâlinde, kabuk dokusu belirgin |
| Lumaşel | Avusturya’nın Bleiberg yöresinden, çok daha yaşlı (Geç Triyas) ammonitlerden oluşmuş yanardöner fosilli mermer |
Triplet tanımak görece kolaydır. Taşı yandan incelediğinizde saydam başlığı, ince renkli katmanı ve koyu tabanı ayrı ayrı görebilirsiniz. Taşın yalnızca üstten görünen kısmına bakarak karar vermeyin, kenarına mutlaka bakın.
Ammolitin kalitesi ve fiyatı nasıl belirlenir?
Ammolit için sektörün tamamında kabul gören tek bir derecelendirme sistemi yoktur. IGS de bu durumu belirtir. Ancak Korite’nin şirket içi sistemi yaygın biçimde referans alınır. GIA araştırmasında aktarılan bu sistem altı sınıftan oluşur.
| Sınıf | Tanım |
|---|---|
| Extra Fine (AA) | Üç ya da daha fazla keskin renk, çoğunlukla mavi veya mor içerir, çatlaklar dar |
| Fine (A+) | En az iki belirgin renk, bazı koyu alanlar |
| Good (A) | En az bir belirgin renk ya da renk oyunu, daha fazla koyu alan |
| Fair (A-) | Daha az belirgin renkler, çoğunlukla sarı ve yeşil, dikkat dağıtan çatlaklar |
| Poor (B) | Soluk renkler, çoğunlukla kahverengi tonlu |
| Commercial (C) | Koyu kahve ya da gri gövde, soluk renk lekeleri |
En üst sınıf nadirdir. Korite’nin 2000 yılı satışlarında Extra Fine taşların payı yalnızca yüzde 6’ydı.
Fiyatı belirleyen başlıca etkenler şunlardır. Renk sayısı ve renklerin keskinliği, yanardönerliğin parlaklığı, mavi, mor ya da koyu kırmızı gibi nadir renklerin varlığı, rengin taş döndürüldüğünde ne kadar geniş bir açıda görüldüğü ve taşın tek parça, doublet ya da triplet olmasıdır. IGS’nin tablosunda en iyi taşlar 360 derece döndürüldüğünde bile parlak renk gösterir.
Ammolit için güvenilir ve güncel bir karat başına fiyat aralığı bulunamadığından bu yazıda rakam vermiyoruz. Fiyatlar taşın türüne, rengine ve işçiliğine göre çok geniş bir aralıkta değişir. Aynı görünümdeki bir triplet ile tek parça arasında büyük fiyat farkı olabileceğini aklınızda tutun.
Ammolit satın alırken nelere dikkat etmelisiniz?
- Taşın tek parça mı, doublet mı, triplet mi olduğunu yazılı olarak sorun.
- Taşı yandan inceleyerek katmanları kendiniz kontrol edin.
- Güçlendirme (epoksi veya polimer emprenye) işlemi uygulanıp uygulanmadığını sorun.
- Taşı farklı açılardan döndürün. Renk yalnızca dar bir açıda görünüyorsa değeri düşer.
- Kaynağın Kanada, Alberta olup olmadığını öğrenin. Ticari ammolit başka bir yerden gelmez.
- Yüzük için tek parça değil, triplet tercih edin.
Ammolit nerelerde kullanılır?
Ammolit en çok kolye ucu, broş ve küpe olarak kullanılır. GIA, ammolitin bazen sanat objesi olarak da satıldığını belirtir. Kabuk yüzeyinin büyük kısmında yanardöner tabakanın korunduğu bütün ammonit fosilleri koleksiyoncular ve müzeler için ayrıca değerlidir.
Tek parça ammolit yumuşak olduğu için GIA ve IGS, bu parçaların yüzük yerine broş, kolye ucu ve küpe gibi darbeye daha az maruz kalan takılarda kullanılmasını önerir. Yüzük için triplet daha uygundur.
Ammolit nasıl temizlenir ve korunur?
GIA’ya göre ammolitin bakımı inciye benzer. Şu kurallara dikkat edin.
- Tek parça ammoliti ultrasonik ve buharlı temizleyicilerle temizlemeyin.
- Ilık ve hafif sabunlu su ile yumuşak bir fırça kullanın, taşı bu suda 20 dakikadan fazla tutmayın.
- Isıdan, asitlerden, parfümden, saç spreyinden ve ev kimyasallarından uzak tutun. Bunlar yanardönerliğin kaybolmasına yol açabilir.
- Triplet daha dayanıklıdır, ancak sert darbeler yapıştırılmış katmanları birbirinden ayırabilir.
- Ammolit takınızı parfüm ve makyajdan sonra takın, ilk çıkardığınız takı o olsun.
Açıkta kalan ham ammolit hava koşullarında çatlayıp pul pul dökülebilir. Uzun süre güneş ışığına maruz kalan parçalarda renklerin solabildiği de bildirilmektedir. Koleksiyon parçalarınızı kapalı, gölgeli ve sıcaklığı sabit bir vitrinde saklayın.
Ammolit ve geleneksel inanışlar
Karaayak halkı için Iniskim, yani bufalo taşı, kültürel ve dinî bir anlam taşır. Alberta Üniversitesi’nin aktardığına göre Niitsitapi (Karaayak) halkı, belirli ammonit fosili parçalarını geleneksel olarak şifa, şans ve şifa törenlerinin bir parçası olarak kullanmıştır. Bu gelenek, bir halkın kendi kültürel mirasıdır ve o bağlamda saygıyla anlaşılmalıdır.
Günümüzde ise ammolit bazı çevrelerde “enerji taşı”, “ruh taşı” ya da “yedi renkli bereket taşı” gibi adlarla anılır ve ona bolluk, şans ya da ruhsal etkiler atfedilir. Bu modern inanışların hiçbiri bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Ammolitin sağlık ya da şans üzerinde bir etkisi olduğuna dair güvenilir bir araştırma yoktur.
Bir ammolite baktığınızda gördüğünüz kırmızıdan mora uzanan renkler, 70 milyon yıl önce yaşamış bir deniz canlısının kabuğundaki levhacıkların kalınlığını gösteren doğal bir ölçü cetveli gibidir. Bu yüzden bir ammoliti alırken en güvenilir test, onu ışığın altında yavaşça döndürüp renklerin ne kadar geniş bir açıda canlı kaldığını izlemektir.
3. Sıkça Sorulan Sorular
Ammolit gerçek bir değerli taş mı?
Evet. Uluslararası Mücevher Konfederasyonu (CIBJO), ammoliti 1981’de bir değerli taş adı olarak tanımıştır. İnci ve kehribar gibi organik kökenli bir değerli taştır.
Ammolit ile ammonit aynı şey mi?
Hayır. Ammonit, soyu tükenmiş deniz yumuşakçasının fosilidir. Ammolit ise yalnızca bazı ammonit fosillerinde korunmuş, işlenebilir yanardöner kabuk tabakasına verilen addır. Alberta’daki ammonitlerin yalnızca yaklaşık yüzde 5’inde bu malzeme bulunur.
Ammolit nerede çıkar?
Ticari ammolit yalnızca Kanada’nın Alberta eyaletinde, Lethbridge yakınlarındaki St. Mary Nehri boyunca Bearpaw Formasyonu’ndan çıkarılır. Başka yerlerde yalnızca küçük miktarlarda bulunmuştur.
Türkiye’de ammolit var mı?
Türkiye’de pek çok ammonit fosili bulunur, ancak bunlardan ammolit kalitesinde yanardöner kabuk çıktığına dair bir kayıt yoktur. “Türk ammoliti” iddiasıyla satılan malzemeler için kaynak ve laboratuvar raporu isteyin.
Ammolit triplet ne demek?
Triplet, üç katmandan oluşan birleştirilmiş taştır. En altta şeyl taban, ortada ince ammolit katmanı, üstte kuvars ya da sentetik spinelden saydam bir koruyucu başlık bulunur. Satılan ammolitin büyük kısmı triplettir.
Ammolit yüzük olarak kullanılır mı?
Tek parça ammolit yumuşak olduğu için yüzük için uygun değildir. Yüzükte kullanılacaksa sert bir başlıkla korunan triplet tercih edilmelidir. Tek parçalar kolye ucu, broş ve küpede daha uzun ömürlüdür.
Ammolit nasıl temizlenir?
Ilık, hafif sabunlu su ve yumuşak bir fırça yeterlidir. Tek parça ammolitte ultrasonik ve buharlı temizleyici kullanmayın. Parfüm, saç spreyi, asit ve ısıdan uzak tutun.
Kaynaklar
- Mychaluk, K.A., Levinson, A.A. ve Hall, R.L. (2001). Ammolite: Iridescent Fossilized Ammonite from Southern Alberta, Canada. Gems & Gemology, 37(1), 4-25. https://www.gia.edu/gems-gemology/spring-2001-fossilized-ammonite-canada-mychaluk
- GIA 4Cs Blog, Ammolite, A Fashionable Fossil. https://4cs.gia.edu/en-us/blog/ammolite-fashionable-fossil
- International Gem Society, Ammolite Value, Price, and Jewelry Information. https://www.gemsociety.org/article/ammolite-jewelry-gem-information/
- Galt Museum & Archives, Ammolite History (2017). https://www.galtmuseum.com/articles/2017/08/ammolite-history.html
- University of Alberta Folio, Ammolite is the Alberta gemstone 75 million years in the making (2022). https://www.ualberta.ca/en/folio/2022/03/ammolite-is-the-alberta-gemstone-75-million-years-in-the-making.html
- Türkünal, M. Türkiye’de Ammonit Faunası İhtiva Eden Lokaliteler Hakkında Not, Kısım I, Ankara Bölgesi. MTA Dergisi. https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/1014/tr/20151124093347_1014_227083a2.pdf
- MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni (2018), 26, 59-64 (Mükerrem Türkünal ve dev ammonit fosili). https://www.mta.gov.tr/dosyalar/images/dogalkaynaklar/makaleler/374/tr_20221022232641_374_3_7eac88a7.pdf
