Aylara Göre Doğum Taşları ve Tarihi
Doğum taşı, bir kişinin doğduğu ayı simgeleyen süs taşıdır. Bugün en yaygın kullanılan liste, ABD’li kuyumcular birliğinin 1912’de belirlediği ve sonradan birkaç kez güncellenen listedir. Bu listeye göre ocak ayının taşı garnet, şubatın ametist, nisanın elmas, temmuzun yakut, eylülün safirdir. Bazı aylara ise birden fazla taş düşer.
Bu doğum taşı rehberinde her ayın taşını, o taşın bilimsel kimliğini ve günlük kullanıma ne kadar dayanıklı olduğunu bulacaksınız. Ardından listenin İncil’deki bir göğüslükten bir kuyumcular toplantısına uzanan tarihini anlatıyoruz.
Doğum taşı nedir?
Doğum taşı jeolojik değil, kültürel ve ticari bir kavramdır. Bir taşın hangi aya ait olduğunu bilim değil, gelenek ve kuyumculuk sektörü belirler. Bu yüzden doğum taşı listelerinde mineraller, organik kökenli malzemeler ve mineraloidler yan yana yer alır. Haziranın taşı inci bir yumuşakçanın içinde büyür, ekimin taşı opal ise düzenli kristal yapısı olmayan bir mineraloiddir.
Liste ülkeden ülkeye ve kuruluştan kuruluşa küçük farklar gösterir. Türkiye’ye özgü, bir sektör kuruluşunca standartlaştırılmış bir liste yaygın değildir; kuyumcular ve takı satıcıları çoğunlukla aşağıdaki Amerikan listesini kullanır.
Aylara göre doğum taşları listesi
| Ay | Doğum taşı | Bilimsel kimliği | Mohs sertliği | Günlük kullanım |
|---|---|---|---|---|
| Ocak | Garnet (granat) | Granat grubu mineraller | 6,5–7,5 | İyi |
| Şubat | Ametist | Kuvars (mor çeşit) | 7 | İyi |
| Mart | Akuamarin, heliotrop | Beril; kalsedon (heliotrop) | 7,5–8; 6,5–7 | İyi |
| Nisan | Elmas | Karbon (elmas minerali) | 10 | Çok iyi |
| Mayıs | Zümrüt | Beril (yeşil çeşit) | 7,5 | Orta, darbeye dikkat |
| Haziran | İnci, aytaşı, aleksandrit | Organik; feldspat; krizoberil | 2,5–4,5; 6–6,5; 8,5 | İnci ve aytaşı hassas, aleksandrit iyi |
| Temmuz | Yakut | Korund (kırmızı çeşit) | 9 | Çok iyi |
| Ağustos | Peridot, spinel, sardoniks | Olivin; spinel; kalsedon | 6,5–7; 8; 6,5–7 | İyi |
| Eylül | Safir | Korund | 9 | Çok iyi |
| Ekim | Opal, turmalin | Mineraloid; turmalin grubu | 5,5–6,5; 7–7,5 | Opal hassas, turmalin iyi |
| Kasım | Topaz, sitrin | Topaz; kuvars (sarı çeşit) | 8; 7 | İyi |
| Aralık | Turkuaz, zirkon, tanzanit | Fosfat minerali; zirkon; zoisit | 6; 6–7,5; 6–7 | Hassas, özen ister |
Sertlik değerleri ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) 2019 Mineral Yıllığı’ndaki mücevher taşları rehberinden alınmıştır. Liste, Jewelers of America ve Amerikan Değerli Taş Ticaret Derneği’nin (AGTA) güncel listesini esas alır.
Ay ay doğum taşları
Ocak doğum taşı, garnet
Garnet tek bir mineral değil, aynı kristal yapıyı paylaşan bir mineral grubudur. En bilinen rengi koyu kırmızıdır, ama yeşil, turuncu ve renk değiştiren türleri de vardır. GIA’ya göre adı nar kelimesinden gelir; koyu kırmızı garnet taneleri nar tanelerine benzer.
Şubat doğum taşı, ametist
Ametist, kuvarsın mor çeşididir. Rengi kristal yapıya giren eser demirin doğal radyasyonla oluşturduğu renk merkezlerinden gelir. GIA, eski Yunanlıların bu taşı şarap tanrısı Bacchus ile ilişkilendirdiğini ve onu takanı sarhoşluktan koruduğuna inandığını aktarır. Türkiye’de Balıkesir’in Dursunbey ilçesi bilinen ametist yatakları arasındadır.
Mart doğum taşları, akuamarin ve heliotrop
Akuamarin, berilin mavi ve yeşilimsi mavi çeşididir. GIA’ya göre adı “su” ve “denize ait” anlamına gelen iki Latince kelimeden türemiştir. Türkiye’de Manisa’nın Demirci ilçesinde akuamarin yatakları bilinir.
Heliotrop (İngilizcede bloodstone) ise koyu yeşil zemini üzerinde kırmızı lekeler taşıyan bir kalsedondur. Kırmızı lekeler demir oksitten gelir. Türkçede “kan taşı” adı çoğu zaman hematit için kullanıldığından bu taşı heliotrop adıyla anmak karışıklığı önler. Tüm kuruluşlar heliotropu listesine almaz; National Jeweler’ın aktardığına göre AGTA marta akuamarinin yanında heliotropu da ekler, Jewelers of America ise eklemez.
Nisan doğum taşı, elmas
Elmas, saf karbondan oluşan bir mineraldir ve Mohs ölçeğinde 10 sertliğiyle bilinen en sert doğal maddedir. Sertliği, onu her gün takılan yüzükler için en dayanıklı doğum taşı yapar. Yine de sertlik kırılmazlık anlamına gelmez; elmas sert bir darbeyle dilinim yönünde kırılabilir.
Mayıs doğum taşı, zümrüt
Zümrüt, berilin krom ve bazen vanadyumla renklenmiş yeşil çeşididir. Sertliği yüksek olsa da zümrütler genellikle kapanımlı ve çatlaklıdır. Bu nedenle darbelere karşı diğer berillerden daha hassastır. GIA’ya göre zümrüdün bir zamanlar göz rahatsızlıklarını iyileştirdiğine inanılırdı; bu, bilimsel temeli olmayan eski bir inanıştır.
Haziran doğum taşları, inci, aytaşı ve aleksandrit
Haziran, en farklı üç taşı bir araya getiren aydır. İnci bir mineral değil, bir yumuşakçanın içinde sedef katmanlarıyla büyüyen organik bir maddedir. GIA’ya göre doğal inci nadirdir; piyasadaki incilerin çoğu, yumuşakçanın içine bir çekirdek yerleştirilip üzerinin sedefle kaplanmasıyla elde edilen kültür incisidir.
Aytaşı, yüzeyinde kayan mavimsi ışıltısıyla bilinen bir feldspat çeşididir. Türkiye’de Aydın’ın Çine ilçesinde aytaşı oluşumları bilinir. Aleksandrit ise ışık kaynağına göre gün ışığında yeşilden akkor ışıkta kırmızıya dönen, krizoberilin nadir bir çeşididir. National Jeweler’ın aktardığına göre Amerikan Değerli Taş Derneği (AGS) aytaşını haziran listesine almaz.
Temmuz doğum taşı, yakut
Yakut, krom içeren kırmızı korunddur. Mohs ölçeğinde 9 sertliğiyle elmastan sonra en sert doğum taşlarından biridir. Rengindeki krom, yakuta kendine özgü canlı kırmızısını verir.
Ağustos doğum taşları, peridot, spinel ve sardoniks
Peridot, olivin mineralinin sarımsı yeşil mücevher çeşididir. GIA, peridotun eski bir kaynağının Kızıldeniz’deki küçük Zabargad Adası olduğunu belirtir. Spinel, 2016’da listeye eklenen en yeni doğum taşıdır. Kırmızı tonlarıyla yakuta benzediği için tarih boyunca onunla karıştırılmış, GIA’ya göre kaliteli örnekleri kralların ve imparatorların hazineleri arasında yer almıştır. Sardoniks ise kırmızımsı kahverengi ve beyaz bantlar taşıyan bir kalsedondur.
Eylül doğum taşı, safir
Safir, yakutla aynı mineral olan korundun kırmızı dışındaki bütün renklerine verilen addır. En bilinen rengi mavidir ve bu renk demir ile titanyum arasındaki yük aktarımından doğar. Pembe, sarı, turuncu ve yeşil safirler de vardır. Sertliği nedeniyle günlük kullanıma çok uygundur.
Ekim doğum taşları, opal ve turmalin
Opal, düzenli kristal yapısı olmayan sulu bir silistir. Değerli opallerin renk oyunu, içindeki silis kürelerinin ışığı kırmasından doğar. Opal yumuşaktır ve ani sıcaklık değişimlerine duyarlıdır. Türkiye’de Kütahya’nın Şaphane ilçesinden ateş opali çıkar.
Turmalin, renk çeşitliliğiyle bilinen bir mineral grubudur. GIA, tek kristalde pembe bir iç kısım ve yeşil bir dış kabuk taşıyan turmalinlere karpuz turmalin dendiğini belirtir. Türkiye’de Yozgat’ın Sarıkaya, Çekerek ve Sorgun ilçelerinde pembe-kırmızı turmalin (rubellit) oluşumları bilinir.
Kasım doğum taşları, topaz ve sitrin
Topaz, Mohs ölçeğinde 8 sertliğiyle dayanıklı bir mineraldir. Doğada en çok renksiz bulunur. GIA’ya göre güçlü mavi topaz doğada çok nadirdir; piyasadaki mavi topazların büyük çoğunluğu renksiz topazın ışınlanıp ısıtılmasıyla elde edilir. Sitrin ise kuvarsın sarı çeşididir ve doğal sitrin nadirdir; piyasadaki sarı kuvarsların bir kısmı ısıtılmış ametisttir.
Aralık doğum taşları, turkuaz, zirkon ve tanzanit
Turkuaz, bakır ve alüminyum içeren gözenekli bir fosfat mineralidir; gökyüzü mavisi rengini bakıra borçludur. Zirkon doğal bir zirkonyum silikat mineralidir ve laboratuvarda üretilen kübik zirkonya ile karıştırılmamalıdır; ikisi tamamen farklı malzemelerdir. Tanzanit ise zoisit mineralinin maviden menekşeye uzanan çeşididir. GIA’ya göre tanzanit 1967’de kuzey Tanzanya’da bulunmuştur ve bilinen tek kaynağı hâlâ orasıdır.
Doğum taşlarının tarihi
Harun’un göğüslüğü ve antik kökler
Doğum taşı geleneğinin kökeni genellikle Tevrat’ın Çıkış kitabında anlatılan, başrahip Harun’un (Aaron) göğüslüğüne dayandırılır. Bu göğüslükte, İsrail’in on iki kabilesini simgeleyen on iki taş bulunuyordu. Bu taşların bugünkü hangi taşlara karşılık geldiği ise belirsizdir, çünkü eski metinlerdeki taş adları modern mineral adlarıyla birebir örtüşmez.
MS 1. yüzyılda tarihçi Josephus, göğüslükteki on iki taş ile yılın on iki ayı ve on iki burç arasında bir bağ kurdu. Bir süre sonra Aziz Hieronymus (St. Jerome), Hristiyanlar için Vahiy kitabında sayılan Yeni Kudüs’ün temel taşlarını önerdi. Bu dönemde insanlar on iki taşın hepsine sahip olup her ay o aya ait taşı takıyordu.
Ayın taşını takma geleneği
Herkesin yalnızca kendi doğduğu ayın taşını takması çok daha yeni bir alışkanlıktır ve kaynaklar başlangıç tarihi konusunda anlaşamaz. GIA bu geleneği 1560’larda Almanya’ya dayandırırken, mineralog ve yazar George F. Kunz 18. yüzyıl Polonya’sını işaret eder.
1912 listesi ve sonraki güncellemeler
Bugünkü listenin temeli, ABD Ulusal Kuyumcular Birliği’nin (bugünkü adıyla Jewelers of America) 1912’de Kansas City’de yaptığı toplantıda atıldı. Birlik, farklı geleneklerden gelen listeleri birleştirerek her ay için standart bir taş belirledi. Liste o günden bu yana yalnızca birkaç kez değişti.
| Yıl | Değişiklik | Kuruluş |
|---|---|---|
| 1912 | İlk standart liste | ABD Ulusal Kuyumcular Birliği (bugün Jewelers of America) |
| 1952 | Hazirana aleksandrit, ekime turmalin, kasıma sitrin, aralığa zirkon eklendi | Amerikan Kuyumculuk Endüstrisi Konseyi |
| 2002 | Aralığa tanzanit eklendi | AGTA |
| 2016 | Ağustosa spinel eklendi | AGTA ve Jewelers of America |
Ülkeden ülkeye değişen listeler
Amerikan listesi tek liste değildir. İngiltere’de Ulusal Kuyumcular Derneği (National Association of Goldsmiths) 1937’de kendi standart listesini oluşturdu. Japonya’da ise sektör kuruluşları 2021’de listeye on yeni taş türü ekledi. ABD içinde bile kuruluşlar arasında küçük farklar vardır. Bu yüzden bir taşın “resmi” doğum taşı olup olmadığı, hangi listeye bakıldığına bağlıdır.
Bir ayın neden birden fazla doğum taşı var?
Birden fazla taşı olan aylar genellikle farklı geleneklerle açıklanır. GIA ise daha belirleyici nedenin pratik olduğunu söyler. Bazı taşlar çok nadir ve pahalıdır, bazıları da yeterince sevilmez. Örneğin haziranın inci ve aytaşına 1952’de aleksandritin, aralığın turkuazına zirkon ve tanzanitin eklenmesi, alıcılara farklı renk ve fiyat seçenekleri sunmuştur. Jewelers of America da 2016’daki spinel kararını tüketicilere daha geniş bir seçim sunmakla açıklamıştır.
Doğum taşı seçerken nelere dikkat edilmeli?
Takının kullanım şeklini düşünün. Her gün takılacak bir yüzük için Mohs ölçeğinde 7 ve üzeri sertlikteki taşlar daha uygundur. Elmas, yakut, safir, aleksandrit, spinel ve topaz bu açıdan güçlü seçeneklerdir. İnci, opal ve turkuaz ise kolye ve küpe gibi darbeye daha az açık takılarda daha uzun ömürlüdür.
Doğal mı, laboratuvar ürünü mü olduğunu sorun. Doğum taşı takılarında sentetik taşlar ve taklitler yaygındır. Ucuz bir “doğum taşı” çoğu zaman cam, sentetik spinel ya da sentetik korund olabilir. Bu bir sorun değildir, ama fiyatın buna göre belirlenmesi ve satıcının bunu açıkça yazması gerekir.
Zirkon ile kübik zirkonyayı karıştırmayın. Aralık doğum taşı olan zirkon doğal bir mineraldir. Kübik zirkonya ise elmas taklidi olarak üretilen yapay bir malzemedir. USGS rehberine göre kübik zirkonya, zirkonyum ve itriyum oksitlerden oluşur ve zirkondan bileşim olarak tamamen farklıdır.
İşlem bilgisini öğrenin. Mavi topaz, sitrin ve bazı tanzanitler gibi pek çok doğum taşının rengi işlemle oluşturulur ya da iyileştirilir. İşlem görmüş taşlar sahte değildir, ama farklı fiyatlanır ve bazen farklı bakım ister.
Bakımı baştan öğrenin. GIA, tanzanit, aytaşı, opal, topaz, turkuaz ve zirkonun ultrasonik temizleyicilerle temizlenmemesini önerir; tanzanit için buharlı temizleyiciler de hiçbir zaman önerilmez. İnci ve turkuaz gibi gözenekli ya da yumuşak taşlar parfüm, saç spreyi ve losyondan zarar görebilir. Hemen her doğum taşı için en güvenli yöntem ılık sabunlu su ve yumuşak bir fırçadır.
Doğum taşları ve inanışlar
Doğum taşlarına yüzyıllar boyunca koruyucu, şans getirici ya da iyileştirici güçler atfedildi. Bugün de bazı kaynaklar her taşa belirli bir anlam, enerji veya burç bağlantısı yükler. Bu inanışlar kültürel mirasın bir parçasıdır, ama bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Hiçbir taş bir sağlık sorununun tedavisinin yerine geçmez.
Bir doğum taşını seçerken onu “doğru ay” için değil, takacak kişinin yaşamına uygunluğu için seçmek en isabetli yoldur. Aynı ayın birden fazla taşı varsa, her gün takılacak bir takı için en sert olanı, özel günler için ise en sevileni seçebilirsiniz.
3) Sıkça Sorulan Sorular
Aylara göre doğum taşları nelerdir?
Yaygın kullanılan Amerikan listesine göre ocak garnet, şubat ametist, mart akuamarin, nisan elmas, mayıs zümrüt, haziran inci, aytaşı ve aleksandrit, temmuz yakut, ağustos peridot, spinel ve sardoniks, eylül safir, ekim opal ve turmalin, kasım topaz ve sitrin, aralık turkuaz, zirkon ve tanzanittir.
Doğum taşı listesini kim belirledi?
Bugünkü listenin temeli 1912’de ABD Ulusal Kuyumcular Birliği (bugünkü Jewelers of America) tarafından atıldı. Liste 1952, 2002 ve 2016’da güncellendi.
Bir ayın neden birden fazla doğum taşı var?
Farklı gelenekler bir neden olsa da GIA’ya göre asıl neden pratiktir. Bazı taşlar çok nadir ve pahalı, bazıları ise yeterince popüler değildir. Eklenen taşlar alıcılara farklı renk ve fiyat seçenekleri sunar.
En dayanıklı doğum taşı hangisidir?
Elmas, Mohs ölçeğinde 10 sertliğiyle en sert doğum taşıdır. Onu 9 sertlikteki yakut ve safir, 8,5 sertlikteki aleksandrit izler. Bu taşlar her gün takılan yüzükler için uygundur.
En yeni doğum taşı hangisidir?
En son eklenen doğum taşı spineldir. AGTA ve Jewelers of America, spineli 2016’da ağustos ayının doğum taşları arasına aldı.
Zirkon ile kübik zirkonya aynı şey mi?
Hayır. Zirkon doğal bir zirkonyum silikat mineralidir ve aralık ayının doğum taşıdır. Kübik zirkonya ise zirkonyum ve itriyum oksitlerden üretilen, genellikle elmas taklidi olarak kullanılan yapay bir malzemedir.
Türkiye’de kullanılan doğum taşı listesi hangisi?
Türkiye’ye özgü, bir sektör kuruluşunca standartlaştırılmış bir liste yaygın değildir. Kuyumcular ve takı satıcıları çoğunlukla 1912’de oluşturulup sonradan güncellenen Amerikan listesini kullanır.
Kaynaklar
- GIA, GIA Museum Exhibit, Birthstones. https://www.gia.edu/articles/gia-museum-exhibit-birthstones
- GIA, Topaz Quality Factors (mavi topaz işlemi). https://www.gia.edu/topaz-quality-factor
- GIA, Tips on Caring for Jewelry ve Tanzanite Care and Cleaning. https://www.gia.edu/gia-news-research-tips-caring-jewelry
- International Colored Gemstone Association (ICA), Spinel (1952, 2002 ve 2016 güncellemeleri). https://www.gemstone.org/spinel
- National Jeweler (2016). Rocks On, How the Modern Birthstone List Came to Be. https://nationaljeweler.com/diamonds-gems/supply/4605-rocks-on-how-the-modern-birthstone-list-came-to-be
- International Gem Society, History of Birthstones. https://www.gemsociety.org/article/history-of-birthstones/
- Kunz, G. F. (1913). The Curious Lore of Precious Stones. Philadelphia, J. B. Lippincott.
- U.S. Geological Survey (2019). Minerals Yearbook, Gemstones, Tablo 9. Proje dosyası, myb1-2019-gemstones.pdf
- Toka, M. R. ve Selim, H. H. Türkiye’deki Yarı Değerli Taşların Satış Stratejilerinin Geliştirilmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Teknoloji ve Uygulamalı Bilimler Dergisi, 2(2). https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1331298
- Mindat.org, mineral veritabanı. https://www.mindat.org
