Aleksandrit Taşı Nedir? Renk Değişimi, Özellikleri, Fiyatı ve Gerçeğini Ayırt Etme
Aleksandrit taşı, krizoberil mineralinin ışık kaynağına göre renk değiştiren nadir çeşididir. Kimyasal formülü BeAl₂O₄ olan bu taş, yapısındaki eser miktardaki kromdan dolayı gün ışığında yeşil ile mavimsi yeşil, akkor lamba ışığında ise kırmızımsı mor görünür. Mohs ölçeğinde 8,5 sertliğe sahiptir ve haziran ayının doğum taşlarından biridir.
Gemologlar aleksandriti çoğu zaman “gündüz zümrüt, gece yakut” diye tarif eder. Bu benzetme taşın en ünlü özelliğini özetler, ama arkasında çok daha ilginç bir fizik yatar. Aşağıda aleksandritin neden renk değiştirdiğini, hangi jeolojik koşullarda oluştuğunu, Türkiye’de piyasaya çıkan renk değiştiren diaspordan (zultanit) nasıl ayrıldığını, laboratuvarda üretilen aleksandriti nasıl tanıyabileceğinizi ve fiyatının neden karat başına binlerce dolardan başladığını bulacaksınız.
Aleksandrit hangi taş ailesine aittir?
Aleksandrit ayrı bir mineral türü değildir. Mineral türünün adı krizoberildir; aleksandrit, krizoberilin krom içeren ve renk değiştiren çeşidinin (varyete) adıdır. Krizoberil, oksit mineralleri sınıfında yer alan bir berilyum alüminattır. Adındaki benzerliğe rağmen berilden, yani zümrüt ve akuamarinin ait olduğu mineralden tamamen farklıdır. Beril bir halka silikattır, krizoberil ise silisyum içermez.
Krizoberil ailesinin mücevher dünyasında bilinen üç yüzü vardır.
- Krizoberil, demirle renklenen sarı, sarımsı yeşil ve kahverengi tonlardaki taşlar
- Kedi gözü krizoberil (simofan), ince iğnemsi kapanımlar sayesinde yüzeyinde parlak bir ışık bandı gösteren kabaşon (kubbe) kesimli taşlar
- Aleksandrit, kromla renklenen ve ışık kaynağına göre renk değiştiren çeşit
Kromun burada ne kadar belirleyici olduğunu GIA’nın (Amerika Gemoloji Enstitüsü) laboratuvar notlarından biri iyi gösterir. Kurum, 8,55 karatlık bir taşta renk değişiminin yalnızca ince bir kromlu renk bölgesinden kaynaklandığını, bu bölge olmasa taşın sıradan bir krizoberil sayılacağını kaydetmiştir.
Aleksandrit neden renk değiştirir?
Aleksandritin renk değişimi, krizoberil kristal yapısında alüminyumun yerini alan üç değerlikli krom iyonlarından (Cr³⁺) kaynaklanır. Krom, görünür ışığın sarı-yeşil bölgesini güçlü biçimde soğurur. Geriye iki “geçirgen pencere” kalır, biri mavi-yeşil, diğeri kırmızı bölgede.
Taşın hangi renkte görüneceğini bu iki pencereden hangisinin daha fazla ışık aldığı belirler. Gün ışığı mavi ve yeşil dalga boylarınca zengindir, bu yüzden taş yeşil görünür. Akkor lamba veya mum ışığı ise kırmızı ve sarı dalga boylarınca zengindir, bu durumda taş kırmızıya ya da mora kayar. Yakutta ve zümrütte de renk veren element kromdur. Aleksandritte kromun soğurma bandı bu iki taşın tam arasına düştüğü için taş iki renk arasında dengede durur. GIA bu olgunun o kadar çarpıcı olduğunu belirtir ki başka taşlarda görülen benzer davranış da “aleksandrit etkisi” olarak adlandırılır.
Renk değişimi ile pleokroizm aynı şey mi?
Hayır. Aleksandrit aynı zamanda güçlü biçimde pleokroiktir, yani kristale farklı yönlerden bakıldığında yeşil, turuncu ve mor-kırmızı olmak üzere üç ayrı renk görülebilir. GIA, renk değişiminin bu özellikten kaynaklanmadığını özellikle vurgular. Pleokroizm bakış yönüne, renk değişimi ise ışık kaynağına bağlıdır. Yine de pleokroizm kesimcinin işini doğrudan etkiler. Kesimci taşı doğru yönde konumlandırmazsa yüzeyden bakıldığında renk değişimi zayıf görünebilir.
Aleksandrit isminin kökeni ve tarihçesi
Aleksandrit ilk kez Rusya’nın Ural Dağları’nda, Tokovaya Nehri yakınlarındaki zümrüt ocaklarında bulundu. Taş, o dönem veliaht olan ve daha sonra Rus çarı olacak II. Aleksandr’ın onuruna adlandırıldı.
Keşfin tam tarihi kaynaklar arasında farklılık gösterir. GIA tarih sayfasında 1830 yılını verir; Gems & Gemology dergisinde yayımlanan 2019 tarihli bir makale ise adın 1834’te konduğunu belirtir. Rapaport dergisinin 2023 tarihli bir yazısı, Rus araştırmacı E.V. Burlakov’a dayanarak keşfi 1831’e ve madenci Yakov Kokovin’e bağlar. Taşın, veliahdın reşit olduğu güne denk gelen bir günde bulunduğu anlatısı yaygındır, ancak Amerikan Gemoloji Derneği (AGS) bunu bir efsane olarak sunar.
GIA’ya göre taşın kırmızı ve yeşil renkleri Çarlık Rusyası’nın askeri renklerini yansıttığı için ülkede kısa sürede büyük ilgi gördü. Ural yatakları ise uzun ömürlü olmadı. GIA, aleksandritin bugün çoğunlukla Sri Lanka, Doğu Afrika ve Brezilya’dan geldiğini belirtir.
Aleksandrit nasıl oluşur?
Aleksandritin nadirliğinin asıl nedeni jeokimyasıdır. Taşın oluşması için iki elementin aynı ortamda buluşması gerekir. Berilyum genellikle granitik magmaların son evresinde oluşan pegmatitlerde yoğunlaşır. Krom ise ultramafik kayaçlar denen, magnezyum ve demirce zengin, silisyumca fakir kayaçlarda bulunur. Bu iki kayaç türünün kimyası birbirine neredeyse zıttır. Üstelik ortamda bol silisyum varsa berilyum krizoberil yerine beril oluşturmayı tercih eder.
Doğada bu koşullar genellikle bir pegmatitin ultramafik bir kayacı kestiği dokanak zonlarında gerçekleşir. GIA’nın 2019’da yayımladığı köken belirleme çalışması, farklı yataklardaki jeolojik ortamları şöyle özetler. Rusya’da aleksandrit, ultramafik kayaçlar içindeki metamorfik mika şist damarlarında oluşur ve genellikle zümrüt madenciliğinin yan ürünüdür. Hindistan’da pegmatitlerin içinde veya pegmatit ile peridotit dokanağında gelişen biyotit şistlerde bulunur. Tanzanya’daki Manyara Gölü, Zimbabve’deki Novello ve Madagaskar’daki Mananjary yatakları flogopit (bir tür mika) içeren kayaçlardadır.
Sert ve kimyasal açıdan dayanıklı olduğu için aleksandrit, ana kayaç aşındığında dere çakıllarında birikebilir. Sri Lanka’daki taşlar, Tanzanya’nın Tunduru bölgesi ve Madagaskar’ın Ilakaka bölgesi bu tür ikincil (alüvyal) yataklardır.
Aleksandrit taşının fiziksel ve kimyasal özellikleri
Aşağıdaki tablo Handbook of Mineralogy, Webmineral ve GIA verilerine dayanır. Yoğunluk için ölçülen ve hesaplanan değerler arasında küçük farklılıklar olduğundan aralık verilmiştir.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Sınıflandırma | Mineral, krizoberil türünün kromlu ve renk değiştiren çeşidi |
| Mineral sınıfı | Oksitler |
| Kimyasal formül | BeAl₂O₄ (eser miktarda Cr³⁺ içerir) |
| Kristal sistemi | Ortorombik |
| Kristal biçimi | Tablamsı veya kısa prizmatik; sıkça altıgenimsi ikizler |
| Mohs sertliği | 8,5 |
| Yoğunluk | 3,67-3,75 g/cm³ |
| Renk | Gün ışığında yeşil, mavimsi yeşil; akkor ışıkta kırmızı, mor-kırmızı veya kahverengimsi kırmızı |
| Çizgi rengi | Beyaz |
| Parlaklık | Camsı |
| Saydamlık | Saydamdan yarı saydama; yönlenmiş kapanımlı örneklerde kedi gözü etkisi |
| Dilinim | {110} yönünde belirgin, {010} yönünde kusurlu, {001} yönünde zayıf |
| Kırılma biçimi | Düzensizden konkoidale (midye kabuğu), kırılgan |
| Kırılma indisi | yaklaşık 1,746-1,755 |
| Çift kırılım | 0,008-0,010 |
| Optik karakter | Çift eksenli, pozitif |
| Pleokroizm | Güçlü; yeşil, turuncu ve mor-kırmızı |
| Oluşum ortamı | Pegmatit ile ultramafik kayaç dokanakları, mika ve flogopit şistler, alüvyal yataklar |
Aleksandrit ne kadar dayanıklıdır?
Mineraloji kaynakları krizoberilde {110} yönünde belirgin bir dilinim kaydeder. GIA ise takı kullanımı açısından bakar ve aleksandritin mükemmel bir tokluğa sahip olduğunu, darbeyle yarılma eğilimi göstermediğini belirtir. İki bilgi birbiriyle çelişmez. Dilinim kristalografik bir yatkınlıktır, ancak pratikte aleksandrit günlük kullanılan yüzükler için iyi bir seçenektir. GIA’ya göre taş ısıya, ışığa ve yaygın kimyasallara karşı da kararlıdır.
Aleksandrit kristalleri nasıl görünür?
Krizoberil kristalleri tablamsı veya kısa prizmatik biçimde büyür ve yüzeylerinde belirgin çizgiler bulunur. Handbook of Mineralogy, kristallerin 22 santimetreye kadar ulaşabildiğini bildirir. Koleksiyoncuların en çok ilgisini çeken biçim ise üç kristalin 120 derecelik açılarla iç içe büyüdüğü ikizlerdir. Bu ikizler ilk bakışta altıgen bir kristal izlenimi verir. Zimbabve’den bu tür altılı ikiz aleksandrit örnekleri bilinmektedir.
Aleksandrit dünyada nerelerde bulunur?
GIA’nın 2019 tarihli köken çalışması, başlıca aleksandrit kaynaklarını ve bu kaynaklardan gelen taşların tipik renklerini ayrıntılı olarak karşılaştırır.
| Köken | Gün ışığındaki renk | Akkor ışıktaki renk | Not |
|---|---|---|---|
| Rusya (Urallar) | Saf yeşilden mavimsi yeşile | Mor-kırmızıdan mora | Tarihsel kaynak; yeni üretim sınırlı |
| Brezilya (Minas Gerais) | Yeşilimsi maviden saf yeşile | Kırmızı-mordan mora | Renk değişimi çoğu zaman en iyi Rus taşlarıyla kıyaslanır |
| Sri Lanka | Sarımsı yeşil bileşenli | Çoğunlukla kahverengimsi veya turuncumsu | Renk değişimi genellikle daha zayıf, iri taşlar bulunabilir |
| Hindistan | Yeşilden mavimsi yeşile | Morumsu, mor veya kırmızı-mor | Çoğunlukla daha zayıf, en iyi örnekler üst kaliteye yakın |
| Tanzanya | Mavimsi yeşilden yeşilimsi maviye | Kırmızı-mordan mora | Manyara Gölü birincil, Tunduru ikincil yatak |
Brezilya’nın modern aleksandrit üretimindeki yerini belirleyen olay, 1987’de Minas Gerais’te Lavra de Hematita yatağının bulunmasıdır. GIA çalışması bunun yanında Malacacheta bölgesini, Bahia ve Espírito Santo eyaletlerini de sayar. Hindistan’da krizoberil Kerala, Madhya Pradesh, Odisha, Andhra Pradesh ve Tamil Nadu eyaletlerinde çıkarılmıştır. Zimbabve, Madagaskar, Myanmar (Mogok Vadisi), Avustralya, ABD (New Mexico) ve Zambiya da kayıtlı kaynaklar arasındadır.
Türkiye’de aleksandrit var mı?
Türkiye’de bilinen bir aleksandrit yatağı yoktur. Dokuz Eylül, İstanbul Teknik ve Dumlupınar üniversitelerinden araştırmacıların Jeoloji Mühendisleri Odası’nda yayımlanan çalışması, Türkiye’nin jeolojik yapısının elmas, yakut, safir, zümrüt, aleksandrit veya topaz gibi kıymetli süs taşı yatakları oluşturmadığını, buna karşın ticareti yapılan çok sayıda yarı kıymetli süs taşını barındırdığını belirtir.
Bu bilgi alıcılar için kritik, çünkü Türkiye’de çıkan ve renk değiştiren başka bir taş vardır ve piyasada sıklıkla aleksandritle karıştırılır. Söz konusu taş diaspordur.
Zultanit (renk değiştiren diaspor) aleksandrit mi?
Hayır, ikisi tamamen farklı minerallerdir. Zultanit ve daha yeni adıyla Csarite, Muğla ilinde Milas yakınlarındaki İlbir Dağları’nda bulunan, mücevher kalitesindeki diaspor için kullanılan ticari adlardır. Diaspor, AlO(OH) formüllü bir alüminyum oksit hidroksittir. JMO’da yayımlanan bir çalışmaya göre dünyada süs taşı kalitesindeki diaspor kristalleri yalnızca Türkiye’de bulunur ve bu oluşum tek bir yatakla sınırlıdır.
Diaspor da ışık kaynağına göre renk değiştirir. Gün ışığında genellikle açık kivi yeşili veya sarımsı yeşil görünür, akkor ışıkta pembemsi kahverengi ve şampanya tonlarına kayar. Değişim, aleksandritteki zümrüt yeşilinden yakut kırmızısına uzanan kontrasta göre genellikle daha yumuşak tonlar arasında gerçekleşir.
| Özellik | Aleksandrit | Renk değiştiren diaspor (zultanit) |
|---|---|---|
| Mineral | Krizoberil | Diaspor |
| Kimyasal formül | BeAl₂O₄ | AlO(OH) |
| Mohs sertliği | 8,5 | 6,5-7 |
| Yoğunluk (g/cm³) | 3,67-3,75 | yaklaşık 3,30-3,40 |
| Kırılma indisi | yaklaşık 1,746-1,755 | yaklaşık 1,702-1,750 |
| Çift kırılım | 0,008-0,010 | 0,040-0,048 |
| Dilinim | Takıda sorun yaratmaz | {010} yönünde mükemmel |
| Renk değişimi | Yeşil, mavimsi yeşil ile kırmızı, mor-kırmızı | Açık yeşil, sarımsı yeşil ile pembemsi kahverengi |
| Bilinen kaynak | Rusya, Brezilya, Sri Lanka, Hindistan, Doğu Afrika | Yalnızca Türkiye (Muğla, İlbir Dağları) |
İki taşı ayırmanın en güvenilir yolu çift kırılım değeridir. Diasporun çift kırılımı aleksandritin yaklaşık beş katıdır. Diasporun mükemmel dilinimi de onu darbelere karşı daha hassas kılar. Zultanit kendi başına değerli ve ilgi çekici bir Türk taşıdır; sorun yalnızca “Türk aleksandriti” gibi yanıltıcı adlarla satıldığında ortaya çıkar.
Gerçek aleksandrit nasıl anlaşılır?
Piyasada aleksandrit adıyla karşınıza çıkabilecek taşlar dört gruba ayrılır. Doğal aleksandrit, laboratuvarda üretilmiş (sentetik) aleksandrit, aleksandrit taklidi olarak üretilen renk değiştiren sentetik korundum ve doğal olarak renk değiştiren başka taşlar.
Sentetik aleksandrit nedir?
Sentetik aleksandrit, doğal taşla aynı kimyaya ve kristal yapıya sahip, laboratuvarda büyütülmüş krizoberildir. Rapaport’un aktardığına göre Chatham firması 1972’de flux (eriyik çözelti) yöntemiyle üretilen laboratuvar aleksandritini duyurmuştur; bu yöntemde bir kristalin büyümesi yaklaşık sekiz ay sürer. Sentetik aleksandritin büyük kısmı ise Czochralski adı verilen, eriyikten kristal çekme yöntemiyle üretilir. USGS’nin 2019 değerli taş raporu, 1970’lerden bu yana flux, eriyikten çekme ve bölge eritme (zone melt) yöntemleriyle sentetik aleksandrit üreten firmaları listeler.
Sentetik aleksandrit doğal taşla aynı kırılma indisine ve yoğunluğa sahip olduğu için basit ölçümlerle ayrılamaz. Ayrım için büyütmeyle kapanım incelemesi gerekir. Czochralski yöntemiyle üretilmiş taşlar genellikle çok temizdir ve büyütme altında kavisli büyüme çizgileri gösterebilir. Flux yöntemiyle üretilmiş taşlardaki eriyik kalıntıları ise doğal kapanımlara benzeyebildiği için ayrımı zorlaştırır. Bu yüzden değerli bir alımda tanınmış bir gemoloji laboratuvarının raporu şarttır.
Aleksandrit taklitleri nelerdir?
Eski takılarda “sentetik aleksandrit” diye satılan taşların önemli bir kısmı aslında krizoberil değil, vanadyum katkılı sentetik korundumdur. Bu taşlar genellikle gün ışığında morumsu mavi, akkor ışıkta morumsu pembe görünür; doğal aleksandritin yeşil-kırmızı kontrastını vermez. GIA da renk değiştiren sentetik safirin aleksandrit taklidi olarak kullanıldığını, doğal safirlerin de renk değiştirebildiğini ancak bu etkinin genellikle daha zayıf olduğunu belirtir.
Gerçek aleksandriti tanımaya yardımcı olacak bazı ipuçları şunlardır.
- İki ışık testi. Taşı önce gün ışığında, ardından sıcak sarı bir akkor lamba veya mum ışığında inceleyin. Doğal aleksandritte değişim yeşilden kırmızıya ya da mora doğrudur. Maviden pembeye bir değişim sentetik korundumu düşündürür.
- Fiyat ile kalite uyumu. Güçlü renk değişimi gösteren, temiz ve bir karatın üzerindeki bir taş birkaç yüz dolara satılıyorsa büyük olasılıkla laboratuvar ürünü veya taklittir.
- Fazla kusursuzluk. Hiç kapanım içermeyen ve çok canlı renk değişimi gösteren taşlar laboratuvar incelemesi gerektirir.
- Çift kırılım. Refraktometrede yüksek çift kırılım (0,04 civarı) taşın diaspor olabileceğini gösterir.
Laboratuvar aleksandriti kötü bir seçim değildir. Doğru adla satıldığı sürece bütçeyi zorlamadan aynı fiziksel özelliklere ve renk değişimine sahip bir taş edinmenin meşru bir yoludur. Sorun yalnızca doğal taş olarak sunulmasıdır.
Aleksandrit fiyatı ne kadar? Fiyatı etkileyen faktörler
Aleksandrit, renkli taş piyasasının en pahalı taşlarından biridir. GIA, aleksandritin özellikle büyük boyutlardaki kıtlığının onu krizoberil ailesi içinde görece pahalı yaptığını belirtir. Fiyat, renk değişiminin gücüne, renklerin saflığına, kökene, berraklığa ve karat ağırlığına göre çok geniş bir aralıkta değişir.
Rapaport dergisinin Şubat 2023 tarihli yazısında renkli taş tüccarı Edward Boehm’in paylaştığı rakamlar aşağıdadır. Bunlar tüccar beyanıdır, perakende fiyatlar ve güncel piyasa koşulları farklı olabilir.
| Köken ve boyut | Karat başına yaklaşık fiyat (ABD doları) |
|---|---|
| Rus aleksandriti | 35.000’den başlar; 3 karatın üzerinde 100.000’i aşabilir |
| Brezilya, 1-2 karat, üst kalite | 10.000-20.000 |
| Brezilya, 2-3 karat | 15.000-35.000 |
| Brezilya, 5 karata kadar | 35.000-50.000 |
| Sri Lanka, Hindistan ve Afrika | Daha uygun fiyatlı; renk değişimi genellikle daha zayıf |
Aynı yazıda Chatham firmasından Tom Chatham, kesilmiş laboratuvar aleksandritlerinin perakende fiyatının 400 dolardan başladığını belirtmiştir. Uluslararası Gemoloji Derneği’nin (IGS) fiyat rehberi ise doğal aleksandritin ortalama perakende fiyatının küçük taşlarda karat başına yaklaşık 2.000 dolardan büyük taşlarda yaklaşık 16.000 dolara kadar uzandığını tahmin eder.
Aleksandritin değerini neler belirler?
Renk değişiminin gücü en belirleyici kriterdir. Ticarette renk değişimi genellikle silik, zayıf, orta ve güçlü gibi derecelerle ifade edilir. Silik bir değişim gösteren taşlar çoğu zaman aleksandrit değil krizoberil olarak sınıflandırılır.
Renklerin saflığı ikinci sırada gelir. Gün ışığında saf yeşil veya mavimsi yeşil, akkor ışıkta saf kırmızı veya mor-kırmızı en çok aranan kombinasyondur. Kahverengi, gri veya sarı ara tonlar değeri düşürür.
Köken fiyata doğrudan yansır. GIA çalışmasına göre Rusya ve Brezilya kökenli aleksandritler genellikle diğer ülkelerden gelenlerden daha değerli kabul edilir ve Tanzanya veya Zimbabve’den gelen benzer taşlardan kolayca daha yüksek fiyat bulabilir. Köken iddiası ancak laboratuvar raporuyla geçerlidir.
Karat ağırlığı aleksandritte fiyatı katlayarak artırır. Rapaport’ta görüş bildiren tüccarlara göre yeni Rus üretimi çoğunlukla 2 karatın altındadır. Güçlü renk değişimi gösteren büyük taşlar çok nadirdir.
Berraklık ve kesim de değeri etkiler, ancak aleksandritte alıcılar renk değişimi güçlü bir taşın küçük kapanımlarına diğer renkli taşlara göre daha hoşgörülüdür.
Kedi gözü aleksandrit nedir?
Aleksandrit, yapısında birbirine paralel ince iğnemsi kapanımlar içerdiğinde kabaşon olarak kesilirse yüzeyinde tek bir ışık bandı gösterebilir. Bu taşlar hem renk değişimi hem de kedi gözü etkisi taşıdığı için koleksiyoncular arasında ayrı bir ilgi görür. Laboratuvar ortamında da kedi gözü ve yıldızlı sentetik aleksandrit üretildiği GIA çalışmalarında kayıtlıdır; bu nedenle kedi gözü aleksandrit alırken de rapor istemek gerekir.
Aleksandrit satın alırken nelere dikkat edilmelidir?
Bir aleksandrit satın almadan önce aşağıdaki kontrol listesini kullanabilirsiniz.
- Taşı en az iki farklı ışık kaynağı altında görün. Satıcının yalnızca tek bir ışıkta çekilmiş fotoğraflarına güvenmeyin.
- Renk değişiminin yüzdesini veya derecesini ve her iki ışıktaki rengi yazılı olarak sorun.
- Taşın doğal mı, laboratuvar ürünü mü olduğunu açıkça belirten bir laboratuvar raporu isteyin. Rapor, türü krizoberil ve çeşidi aleksandrit olarak belirtmelidir.
- Köken iddiası (Rus, Brezilya gibi) varsa bunun raporda yer alıp almadığını kontrol edin.
- Çatlak dolgusu gibi bir işlem olup olmadığını sorun. GIA’ya göre aleksandrit nadiren işlem görür, ancak çatlak içerebilir.
- “Türk aleksandriti”, “Anadolu aleksandriti” gibi adlarla sunulan taşların zultanit (diaspor) olup olmadığını öğrenin.
- İade koşullarını alımdan önce netleştirin.
Aleksandrit takıda nasıl kullanılır ve bakımı nasıl yapılır?
GIA, aleksandritin dayanıklı bir taş olduğunu ve günlük kullanıma maruz kalan yüzükler ile montürler için iyi bir seçim sunduğunu belirtir. 8,5 sertliği onu günlük tozun büyük bölümünü oluşturan kuvars tanelerinden çok daha sert yapar. Aleksandrit en çok yüzük, kolye ucu ve küpelerde, yuvarlak, oval, damla ve yastık kesimlerinde kullanılır. Renk değişimini tam görebilmek için taşın arkasından ışık alabileceği açık montürler tercih edilebilir.
Bakım için GIA’nın önerileri şöyledir. Ilık sabunlu su ve yumuşak bir fırça aleksandriti temizlemek için her zaman güvenlidir. Ultrasonik ve buharlı temizleyiciler genellikle güvenlidir. Ancak çatlak dolgusu yapılmış taşlar yalnızca ılık sabunlu suyla temizlenmelidir. Saklarken aleksandriti elmas, yakut ve safir gibi kendisinden sert taşlardan ayrı tutmak çizilme riskini azaltır.
Aleksandrit ile ilgili geleneksel inanışlar
Aleksandrit, GIA’nın listelerinde inci ve ay taşı ile birlikte haziran ayının doğum taşıdır. Bu nedenle bazı astroloji kaynakları onu haziran ayına denk gelen İkizler ve Yengeç burçlarıyla ilişkilendirir. Rusya’da imparatorluğun askeri renklerini yansıttığı için ulusal bir simge gibi görülmüştür. Modern kristal çevrelerinde ise renk değiştirmesinden yola çıkılarak denge, değişime uyum ve sezgiyle bağdaştırıldığı görülür.
Bu inanışlar kültürel açıdan ilgi çekicidir, ancak aleksandritin şifa, enerji, çakra veya burç etkilerine ilişkin iddiaların hiçbiri bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Aleksandrit herhangi bir sağlık sorununun teşhisinde veya tedavisinde kullanılmamalı, tıbbi tedavinin yerine konmamalıdır.
Aleksandriti incelerken akılda tutmanız gereken bir bilgi
Bir aleksandriti değerlendirirken gün ışığına yakın soğuk beyaz bir ışık (örneğin bir LED fener) ile sıcak sarı bir akkor lambayı art arda kullanabilirsiniz. Değişimi görmek için güneşe çıkmanıza ya da mum yakmanıza gerek yoktur; önemli olan iki ışık kaynağının spektrumunun farklı olmasıdır. Taşın yeşilden kırmızıya ya da mora geçtiğini görüyorsanız iyi bir başlangıç yaptınız demektir. Taşın doğal olup olmadığını ise yalnızca bir gemoloji laboratuvarı kesin olarak söyleyebilir.
3. Sıkça sorulan sorular
Aleksandrit neden renk değiştirir?
Aleksandritin yapısındaki krom, görünür ışığın sarı-yeşil bölgesini soğurur ve taşı mavi-yeşil ile kırmızı ışık arasında dengede bırakır. Gün ışığı mavi-yeşilce zengin olduğu için taş yeşil, akkor ışık kırmızıca zengin olduğu için kırmızı veya mor görünür.
Aleksandrit Türkiye’de çıkar mı?
Türkiye’de bilinen bir aleksandrit yatağı yoktur. Muğla’nın İlbir Dağları’nda çıkan ve renk değiştiren taş, zultanit veya Csarite adıyla bilinen diaspordur. Bu taş aleksandritten farklı bir mineraldir.
Zultanit ile aleksandrit arasındaki fark nedir?
Aleksandrit bir krizoberil (BeAl₂O₄), zultanit ise bir diaspordur (AlO(OH)). Aleksandrit 8,5, diaspor 6,5-7 sertliğindedir. Diasporun çift kırılımı aleksandritin yaklaşık beş katıdır ve renk değişimi yeşilden pembemsi kahverengiye doğrudur.
Laboratuvar aleksandriti gerçek aleksandrit midir?
Laboratuvar aleksandriti, doğal aleksandritle aynı kimyaya ve kristal yapıya sahip sentetik bir krizoberildir. Gemolojik olarak “sentetik aleksandrit” diye adlandırılır ve doğal taştan çok daha ucuzdur. Doğru adla satıldığı sürece meşru bir seçenektir.
Aleksandritin karat fiyatı ne kadardır?
Fiyat renk değişimi, köken ve boyuta göre çok değişir. IGS’nin tahminine göre doğal aleksandritin ortalama perakende fiyatı karat başına yaklaşık 2.000 ile 16.000 dolar arasındadır. Üst kalite Rus ve Brezilya taşları bunun çok üzerine çıkabilir.
Aleksandrit hangi ayın doğum taşıdır?
Aleksandrit, inci ve ay taşı ile birlikte haziran ayının doğum taşıdır.
Aleksandrit yüzük her gün takılabilir mi?
Evet. GIA, aleksandritin 8,5 sertliğe ve mükemmel tokluğa sahip olduğunu, bu yüzden günlük kullanılan yüzükler için iyi bir seçim olduğunu belirtir.
Kaynaklar
- GIA, Alexandrite Description. https://www.gia.edu/alexandrite-description
- GIA, Alexandrite History and Lore. https://www.gia.edu/alexandrite-history-lore
- GIA, Alexandrite Care and Cleaning Guide. https://www.gia.edu/alexandrite-care-cleaning
- GIA, Alexandrite Buyer’s Guide. https://www.gia.edu/alexandrite/buyers-guide
- GIA, Gems & Gemology, Kış 2019, cilt 55, sayı 4, Alexandrite Geographic Origin Determination. https://www.gia.edu/gems-gemology/winter-2019-alexandrite-geographic-origin-determination
- GIA, Gems & Gemology Lab Notes (Güz 2020), Dramatic Color Zoning in Alexandrite. https://www.gia.edu/gems-gemology/fall-2020-labnotes-dramatic-color-zoning-in-alexandrite
- Anthony, J.W. ve diğ., Handbook of Mineralogy, Chrysoberyl. https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/chrysoberyl.pdf
- Webmineral, Chrysoberyl Mineral Data. https://www.webmineral.com/data/Chrysoberyl.shtml
- U.S. Geological Survey, 2019 Minerals Yearbook, Gemstones (Tablo 10, laboratuvar üretim yöntemleri).
- Hatipoğlu, M., Kırıkoğlu, M.S., Buzlu, H.B., Kibici, Y., Helvacı, C., Türkiye’deki Süstaşlarının Endüstriyel Hammaddeler İçerisindeki Önemi. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/ddf3ef278a06af3_ek.pdf
- Türkiye diaspor jeositi üzerine bildiri. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası. https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/411fcc0b7f0f270_ek.pdf
