Mohs Sertlik Ölçeği ve Taş Tablosu
Mohs sertlik ölçeği, minerallerin çizilmeye karşı direncini 1’den 10’a kadar sıralayan göreli bir ölçektir. En yumuşak uçta 1 değeriyle talk, en sert uçta 10 değeriyle elmas bulunur. Bir taş, kendinden daha yumuşak olanları çizer, daha sert olanlar tarafından çizilir. Aşağıdaki taş sertlik tablosu, bu ölçeğe göre 40’a yakın doğal taşın yerini gösterir.
Sertlik, bir taşı tanımanın en eski ve en pratik yollarından biridir. Aynı zamanda bir takının yıllar içinde çizilip çizilmeyeceğini de büyük ölçüde belirler. Bu sayfada ölçeğin nasıl çalıştığını, gündelik nesnelerle nasıl kullanılacağını ve sertliğin neyi anlatıp neyi anlatmadığını bulacaksınız.
Mohs sertlik ölçeği nedir?
Mohs ölçeği, Alman doğumlu ve Avusturya’da çalışmış mineralog Friedrich Mohs’un adını taşır. Mohs, kolay bulunan on minerali seçerek onları birbirini çizip çizememelerine göre sıraladı. Ölçeğin tarihi kaynaklarda farklı verilir. Bazı kaynaklar 1812’yi, GIA ise 1822’yi esas alır. Bir mineralin diğerini çizmesine dayanan sertlik karşılaştırması ise çok daha eskidir ve kökeni Antik Çağ yazarlarına kadar uzanır.
Ölçeğin mantığı basittir. Bir mineral, kendisinden daha yumuşak olan her minerali çizer. Aynı sertlikteki iki mineral birbirini belirgin biçimde çizemez. Bilinmeyen bir taşın sertliği, onu çizebilen en yumuşak mineral ile onun çizebildiği en sert mineral arasına konarak bulunur. Örneğin apatit tarafından çizilen ama floriti çizen bir taşın sertliği 4 ile 5 arasındadır ve genellikle 4,5 diye yazılır.
Mohs ölçeğindeki 10 referans mineral
| Mohs sertliği | Referans mineral | Kimyasal formül | Mutlak sertlik (sklerometre) | Pratik ipucu |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Talk | Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂ | 1 | Tırnakla kolayca çizilir, ele yağlı gelir |
| 2 | Jips (alçıtaşı) | CaSO₄·2H₂O | 2 | Tırnakla çizilir |
| 3 | Kalsit | CaCO₃ | 9 | Tırnakla çizilmez, çakıyla çizilir |
| 4 | Florit | CaF₂ | 21 | Çakıyla kolayca çizilir |
| 5 | Apatit | Ca₅(PO₄)₃(F,Cl,OH) | 48 | Çakıyla güçlükle çizilir |
| 6 | Ortoklaz (feldspat) | KAlSi₃O₈ | 72 | Çelik törpüyle çizilir, camı çizer |
| 7 | Kuvars | SiO₂ | 100 | Camı ve çeliği çizer |
| 8 | Topaz | Al₂SiO₄(F,OH)₂ | 200 | Kuvarsı çizer |
| 9 | Korund (yakut, safir) | Al₂O₃ | 400 | Topazı çizer |
| 10 | Elmas | C | 1500 | Bütün doğal mineralleri çizer |
Mutlak sertlik değerleri, sklerometre adı verilen bir aletle yapılan ölçümlere dayanır. Farklı ölçüm yöntemleri farklı sayılar verir; bu sütun ölçeğin orantısını göstermek içindir.
Türkçe ders kitaplarında aynı minerallerin farklı yazılışlarıyla karşılaşabilirsiniz. Ortoklaz için “ortoz”, korund için “korindon”, florit için “flüorit” de kullanılır.
Mohs ölçeği neden doğrusal değil?
Mohs ölçeği bir sıralamadır, cetvel değildir. Sayılar arasındaki aralıklar eşit değildir. Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi, sklerometre ölçümlerine göre korund topazın yaklaşık iki katı serttir, elmas ise korundun neredeyse dört katı serttir. GIA da korundun 9, elmasın 10 olmasına karşın elmasın korunddan kat kat sert olduğunu vurgular.
Bu durum, “9 ile 10 arasında yalnızca bir puan var” düşüncesinin yanıltıcı olduğunu gösterir. Elmas ile yakut arasındaki sertlik farkı, talk ile kuvars arasındaki farktan çok daha büyüktür. Yalnızca elmas elması çizebilir.
Gündelik nesnelerle sertlik karşılaştırması
Sahada ya da evde bir taşın sertliğini kabaca tahmin etmek için Mohs minerallerine ihtiyaç yoktur. Sertliği yaklaşık olarak bilinen gündelik nesneler aynı işi görür. Ankara Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği ders notlarında verilen değerler şöyledir.
| Nesne | Yaklaşık Mohs sertliği |
|---|---|
| Tırnak | 2,5 |
| Bakır para | 2,9 |
| Bronz ağaç vidası | 3,5 |
| Demir çivi | 4,5 |
| Çakı | 5,1 |
| Pencere camı | 5,5 |
| Çelik törpü | 6,5 |
Bu değerler kaynaktan kaynağa biraz değişir. Örneğin cam için 5 ile 6,5 arasında, çelik bıçak için 5 ile 6,5 arasında değerler verilir; çeliğin sertliği alaşımına göre geniş bir aralıkta oynar. Bu yüzden gündelik nesneler kesin ölçüm değil, ilk tahmin aracıdır.
Pratikte işe yarayan en basit kural camdır. Camı çizen bir taş, sertliği yaklaşık 6’nın üzerinde olan bir taştır. Kuvars, topaz, korund ve elmas camı çizer; kalsit, florit ve apatit çizemez.
Taş sertlik tablosu
Aşağıdaki tablo, mücevherde ve koleksiyonda sık karşılaşılan doğal taşları Mohs sertliğine göre sıralar. Değerler ağırlıklı olarak ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) 2019 Mineral Yıllığı’ndaki mücevher taşları rehberinden alınmıştır. Birçok taşın sertliği tek bir sayı yerine aralık olarak verilir, çünkü bileşim, yön ve ölçüm koşulları sonucu etkiler.
Yumuşak taşlar (Mohs 1 ile 5)
| Taş | Sınıf | Mohs sertliği |
|---|---|---|
| Talk | Mineral | 1 |
| Jips, selenit | Mineral | 2 |
| Kehribar | Organik (fosil reçine) | 2–2,5 |
| İnci | Organik | 2,5–4,5 |
| Oltu taşı (jet) | Organik (kömür) | 2,5–4 |
| Kalsit, mermer | Mineral; kayaç | 3 |
| Mercan | Organik | 3,5–4 |
| Malakit | Mineral | 3,5–4 |
| Rodokrozit | Mineral | 4 |
| Florit | Mineral | 4 |
| Apatit | Mineral | 5 |
| Obsidyen | Volkanik cam | 5–5,5 |
| Lapis lazuli | Kayaç | 5–6 |
Orta sertlikte taşlar (Mohs 5,5 ile 7)
| Taş | Sınıf | Mohs sertliği |
|---|---|---|
| Opal | Mineraloid | 5,5–6,5 |
| Hematit | Mineral | 5,5–6,5 |
| Rodonit | Mineral | 5,5–6,5 |
| Turkuaz | Mineral | 6 |
| Aytaşı, labradorit, amazonit | Mineral (feldspat) | 6–6,5 |
| Nefrit (yeşim) | Mineral kümesi (amfibol) | 6–6,5 |
| Tanzanit | Mineral (zoisit) | 6–7 |
| Zirkon | Mineral | 6–7,5 |
| Peridot | Mineral (olivin) | 6,5–7 |
| Jadeit (yeşim) | Mineral | 6,5–7 |
| Kalsedon, akik, krizopras | Mineral (mikrokristalin kuvars) | 6,5–7 |
| Granat | Mineral grubu | 6,5–7,5 |
| Ametist, sitrin, pembe kuvars, kaya kristali | Mineral (kuvars) | 7 |
Sert taşlar (Mohs 7 ve üzeri)
| Taş | Sınıf | Mohs sertliği |
|---|---|---|
| Turmalin | Mineral grubu | 7–7,5 |
| Zümrüt | Mineral (beril) | 7,5 |
| Akuamarin, morganit | Mineral (beril) | 7,5–8 |
| Topaz | Mineral | 8 |
| Spinel | Mineral | 8 |
| Krizoberil, aleksandrit | Mineral | 8,5 |
| Yakut, safir | Mineral (korund) | 9 |
| Elmas | Mineral | 10 |
Karşılaştırma için bazı yapay malzemeler de bilinmelidir. USGS rehberine göre kübik zirkonya 8,25 ile 8,5, moissanit ise 9,25 sertliğindedir.
Sertlik, tokluk ve kararlılık aynı şey değil
GIA, bir süs taşının dayanıklılığını üç ölçüte göre değerlendirir. Bunlar sertlik, tokluk ve kararlılıktır. Mohs ölçeği yalnızca birincisini, yani çizilmeye karşı direnci ölçer.
Tokluk, taşın kırılmaya ve çatlamaya karşı direncidir. Sertlik ile tokluk sık sık karıştırılır, ama farklı özelliklerdir. Elmas en sert doğal mineraldir, ama kırılgandır. Sertliği 5 ile 6 arasındaki çelik bir çekiç elması çizemez, ama yeterli darbeyle onu kırabilir. Tersine, yeşim (jadeit ve nefrit) Mohs ölçeğinde orta sıralarda yer almasına karşın lifli ve iç içe geçmiş yapısı sayesinde çok tok bir malzemedir.
Dilinim de dayanıklılığı etkiler. Topaz 8 sertliğiyle kuvarstan serttir, ama mükemmel dilinimi nedeniyle tek bir sert darbeyle düzgün bir yüzey boyunca yarılabilir. Bu yüzden sertlik tablosuna bakarak bir taşın “kırılmaz” olduğunu düşünmek yanlıştır.
Kararlılık ise taşın ısıya, ışığa ve kimyasallara karşı direncidir. Opal ve inci gibi bazı taşlar sertlikleri kadar ani sıcaklık değişimlerine ve kimyasallara duyarlılıklarıyla da özen ister.
Neden 7 değeri bir eşik sayılır?
Takı seçerken en sık kullanılan sınır Mohs 7’dir. Bunun nedeni toztur. Gem Society’ye göre havada uçuşan ve eşyaların üzerine çöken toz, sertliği 7 civarında olan kuvars tanecikleri içerir. Bu tanecikler, kendinden daha yumuşak taşların yüzeyini zamanla çizerek parlaklıklarını alır.
Bu nedenle her gün takılacak bir yüzük için sertliği 7 ve üzerinde olan taşlar daha uzun süre parlaklığını korur. Opal, turkuaz, inci, malakit ve lapis lazuli gibi yumuşak taşlar ise darbeye daha az açık olan kolye ve küpelerde daha uzun ömürlüdür. Bu taşları silerken bile kuru ve tozlu bir bez yerine nemli ve yumuşak bir bez kullanmak daha güvenlidir.
Sertlik testi nasıl yapılır?
Bir mineralin sertliğini bulmak için, mineralin hangi referans mineralleri ya da nesneleri çizdiğine ve hangilerinin onu çizdiğine bakılır. Basit bir test şu adımlarla yapılır.
- Taşın temiz, düz ve göze görünmeyen bir yüzeyini seçin. Ayrışmış ya da kaplanmış yüzeyler yanlış sonuç verir.
- Sertliği bilinen bir nesnenin ya da mineralin sivri ucunu bu yüzeye bastırarak kısa bir çizgi çekin.
- Oluşan izi parmağınızla silin. İz silinip gidiyorsa çizen nesnenin tozu kalmıştır, gerçek bir çizik yoktur. Silindikten sonra büyüteçle görülen bir oluk kalıyorsa yüzey çizilmiştir.
- Testi tersine de yapın. Taşın ucuyla sertliği bilinen yüzeyi çizmeyi deneyin.
- Sonucu iki değer arasına yerleştirin. Örneğin camı çizen ama çelik törpüyle çizilen bir taşın sertliği yaklaşık 5,5 ile 6,5 arasındadır.
Kesilmiş ve parlatılmış taşlar üzerinde sertlik testi yapmayın. Bu test taşta kalıcı bir çizik bırakır ve değerini düşürür. Gemologlar kesilmiş taşları kırılma indisi ve yoğunluk gibi zarar vermeyen yöntemlerle tanımlar. Sertlik testi ham numuneler ve saha çalışması için uygundur.
Yöne göre değişen sertlik
Bazı minerallerin sertliği, çizildikleri yöne göre değişir. Bunun en bilinen örneği kiyanittir. Ankara Üniversitesi ders notlarına göre kiyanitin sertliği kristalin uzunluğu boyunca 5, buna dik yönde 7’dir. Bu yüzden çelik bir iğne kiyanit kristalini uzunlamasına çizebilir, ama enlemesine çizemez. Aynı notlara göre kalsit de çoğu yüzeyinde 3 sertlik gösterirken bir yüzeyinde 2 sertliğe iner. Bu fark çoğu mineralde ihmal edilecek kadar küçüktür, ama kiyanitte tanımlayıcı bir özelliktir.
Kayaçların sertliği neden tek bir sayı değildir?
Mohs ölçeği mineraller için tasarlanmıştır. Kayaçlar birden fazla mineralden oluştuğu için tek bir sertlik değerleri yoktur; sertlikleri içerdikleri minerallere ve bu minerallerin oranına bağlıdır. GIA’nın lapis lazulinin sertliğini tek bir sayı yerine 5 ile 6 arasında bir aralık olarak vermesinin nedeni budur.
Bu bilgi evde de işe yarar. Mermer büyük ölçüde kalsitten oluştuğu için sertliği 3 civarındadır ve sert cisimlerle kolayca çizilebilir. Granit ise kuvars ve feldspat gibi daha sert minerallerden oluştuğu için çizilmeye çok daha dayanıklıdır. Mutfak tezgâhı seçerken bu farkın hissedilmesinin nedeni mineral sertliğidir.
Bir taşı ilk kez incelerken elinizdeki en basit araç bir cam parçasıdır. Taş camı çiziyorsa sert, cam taşı çiziyorsa yumuşak bir mineralle karşı karşıyasınız demektir. Bu tek gözlem, olasılıkların yarısını bir anda eler.
3) Sıkça Sorulan Sorular
Mohs sertlik ölçeğindeki 10 mineral nelerdir?
En yumuşaktan en serte doğru talk (1), jips (2), kalsit (3), florit (4), apatit (5), ortoklaz (6), kuvars (7), topaz (8), korund (9) ve elmastır (10).
En sert doğal taş hangisidir?
Elmas, Mohs ölçeğinde 10 değeriyle bilinen en sert doğal mineraldir. Yalnızca elmas elması çizebilir. Onu 9 sertliğindeki yakut ve safir izler.
Cam kaç Mohs sertliğindedir?
Pencere camının sertliği yaklaşık 5,5’tir; kaynaklara göre 5 ile 6,5 arasında değişebilir. Camı çizen bir taş, sertliği yaklaşık 6’nın üzerinde olan bir taştır.
Elmas kırılır mı?
Evet. Elmas çok serttir ama kırılgandır. Sertlik çizilmeye karşı direnci anlatır, kırılmaya karşı direnci değil. Sert bir darbe, elmasın dilinim yönünde kırılmasına ya da çatlamasına yol açabilir.
Yüzük için hangi sertlikte taş seçilmeli?
Her gün takılacak bir yüzük için sertliği 7 ve üzerinde olan taşlar tercih edilir. Bunun nedeni, tozdaki kuvars taneciklerinin daha yumuşak taşların yüzeyini zamanla çizmesidir.
Mohs ölçeği neden doğrusal değil?
Çünkü Mohs ölçeği sayısal bir ölçüm değil, bir sıralamadır. Örneğin sklerometre ölçümlerine göre elmas, bir alt basamaktaki korunddan neredeyse dört kat serttir.
Sertlik testi kesilmiş taşta yapılır mı?
Hayır. Sertlik testi taşta kalıcı çizik bırakır. Kesilmiş ve parlatılmış taşlar, kırılma indisi ve yoğunluk gibi zarar vermeyen yöntemlerle tanımlanmalıdır.
Kaynaklar
- GIA (2016). More than the Mohs Scale, Understanding Gem Durability. https://4cs.gia.edu/en-us/blog/more-than-mohs-scale-gem-durabil
- GIA, Lapis Lazuli Description (kayaçta sertlik aralığı). https://www.gia.edu/lapis-lazuli-description-v1
- U.S. Geological Survey (2019). Minerals Yearbook, Gemstones, Tablo 9. Proje dosyası, myb1-2019-gemstones.pdf
- Işık, V. Genel Jeoloji I ders notları, Mineraller (Mohs çizelgesi ve gündelik nesnelerin sertliği). Ankara Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü. https://acikders.ankara.edu.tr/
- Ankara Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği, Mineraloji ders notu (kiyanit ve kalsitte yöne bağlı sertlik). https://acikders.ankara.edu.tr/
- Mindat.org, mineral veritabanı. https://www.mindat.org
- International Gem Society, Gemstone Hardness and Wearability. https://www.gemsociety.org/article/hardness-and-wearability
