Amazonit Taşı

Amazonit Taşı Nedir? Özellikleri, Rengi ve Bakımı

Amazonit Taşı Nedir? Özellikleri, Rengi ve Gerçeğini Ayırt Etme

Amazonit taşı, potasyum feldspat grubundan mikroklin mineralinin mavi-yeşil ile yeşil arasındaki renklerde bulunan çeşididir. Kimyasal formülü KAlSi₃O₈ olan amazonit, Mohs ölçeğinde 6 ile 6,5 arasında sertliğe sahiptir. Kendine özgü rengini, kristal yapısındaki eser miktarda kurşun ile su ve doğal radyasyonun birlikte etkisinden alır.

Turkuaz, yeşim ve krizoprasla sık sık karıştırılan amazonit, yakından bakıldığında kendini ele veren bazı ipuçları taşır. Aşağıda bu taşın neden bu renkte olduğunu, nerede oluştuğunu, taklitlerinden nasıl ayrıldığını ve kurşun içeriği nedeniyle nelere dikkat etmeniz gerektiğini bulacaksınız.

Amazonit taşı nedir?

Amazonit ayrı bir mineral türü değil, bir çeşittir (varyete). Uluslararası kaynaklarda klasik tanımıyla mikroklin feldsparın mavimsi yeşil ile yeşil arasındaki çeşidi olarak geçer. Mikroklin, yerkabuğunun en yaygın mineral ailelerinden biri olan feldspatların potasyumlu üyesidir ve triklinik sistemde kristallenir. Aynı kimyasal formülü paylaşan ortoklaz ise farklı bir kristal yapıya sahiptir; bu tür mineraller polimorf olarak adlandırılır. Bazı kaynaklar ortoklazın mavi-yeşil örneklerini de amazonit kapsamında anar.

MTA uzmanlarının feldspatlar üzerine Jeoloji Mühendisleri Odası yayınındaki değerlendirmesi, amazoniti mikroklinin süstaşı kalitesindeki çeşidi olarak tanımlar. Aynı yazıya göre amazonit genellikle açık yeşil, bazen de mavi-yeşil renktedir, yarı opaktır ve kolay dilinimlenir.

Amazonit, feldspat ailesinin süs taşı olarak kullanılan tek üyesi değildir. Aytaşı, labradorit ve güneştaşı da feldspat çeşitleridir. Bu yüzden amazonit, feldspat ailesinin süs taşları arasında yeşil rengiyle ayrışan üyesidir.

Amazonit isminin kökeni

Taşın adı Güney Amerika’daki Amazon Nehri’nden gelir. Ancak bu ad büyük olasılıkla bir yanılgıya dayanır. Değerli taş veritabanı Gemdat’a göre amazonit, bir zamanlar Amazon bölgesinden getirilen bazı yeşil taşlardan adını almıştır, ama taşın Amazon bölgesinde gerçekten bulunup bulunmadığı şüphelidir. Brezilya’da amazonit bulunur, fakat bilinen önemli yataklar Amazon Nehri’nden çok uzaktaki Minas Gerais pegmatitlerindedir.

Amazonit neden mavi-yeşil renktedir?

Amazonitin rengi uzun yıllar mineraloglar için bir bilmece oldu. Bakıra benzeyen rengi nedeniyle bazı eski kaynaklar rengi bakıra bağladı; bu açıklama bugün geçerliliğini yitirmiştir.

Rengin asıl nedenini ortaya koyan çalışma, Anne Hofmeister ve George Rossman’ın 1985’te American Mineralogist dergisinde yayımladığı spektroskopi araştırmasıdır. Bu çalışmaya göre amazonit rengi, ışınlamayla ortaya çıkan bir renktir ve yalnızca hem yapısında bağlı su hem de kurşun safsızlığı bulunan potasyum feldspatlarda gelişebilir. GIA da bu mekanizmayı aynı biçimde aktarır. Mavi-yeşil rengin oluşması için feldsparın yapısında su ve kurşun bulunmalı, ardından taş doğal radyasyona maruz kalmalıdır.

Kurşun miktarı rengin tonunu da etkiler. Aynı çalışmada aktarılan verilere göre kurşun içeriği düşük olan amazonitler mavimsi, daha yüksek olanlar yeşilimsi olma eğilimindedir. Bununla birlikte kurşun içeren her feldspat renkli değildir; yapıda su yoksa renk oluşmaz.

Bu mekanizmanın pratik bir sonucu vardır. Amazonitin rengi ısıtmayla silinebilir ve yeniden ışınlamayla geri gelebilir. Bu nedenle amazonit, kuyumcu alevi gibi yüksek ısı kaynaklarından uzak tutulmalıdır.

Amazonitin fiziksel ve kimyasal özellikleri

ÖzellikDeğer
SınıflandırmaMineral çeşidi; mikroklinin (potasyum feldspat) mavi-yeşil çeşidi
Kimyasal formülKAlSi₃O₈ (renk için eser Pb ve yapısal su gerekir)
Mineral grubuFeldspat grubu, alkali feldspatlar; tektosilikat
Kristal sistemiTriklinik
Mohs sertliği6–6,5
YoğunlukYaklaşık 2,56 g/cm³ (USGS)
Kırılma indisiYaklaşık 1,52 (USGS)
RenkAçık yeşil, mavi-yeşil, turkuaz tonları; çoğunlukla beyaz damarlı
Çizgi rengiBeyaz
ParlaklıkCamsı ile sedefimsi arası
DilinimMükemmel; birbirine yaklaşık dik iki yönde
Kırılma biçimiDüzensiz ile konkoidal arası
SaydamlıkYarı saydam ile opak arası
Oluşum ortamıGranitik pegmatitler, granitlerin miyarolitik boşlukları

Amazonit nasıl tanınır?

USGS’nin mücevher taşları rehberi, amazoniti tanımak için üç ipucunu öne çıkarır. Bunlar dilinim, yüzeydeki parıltı ve “ızgara” deseni olarak adlandırılan yapıdır.

Izgara deseni, mikroklinde sık görülen ve birbirini kesen ince ikizlenme çizgilerinin oluşturduğu kafesimsi görünümdür. Amazonitte buna çoğu zaman beyaz damarlar ve lekeler eşlik eder. Bu beyaz bölgeler, potasyum feldspat içinde ayrışmış albit (sodyumlu feldspat) şeritleridir. GIA’nın incelediği amazonit örneklerinde de taşın büyük kısmının mikroklinden, küçük bir kısmının albitten oluştuğu görülmüştür.

Mükemmel dilinim, kırık yüzeylerde ışığı düz bir ayna gibi yansıtan basamaklı parlak yüzeyler oluşturur. Taşı ışığa karşı çevirdiğinizde bu düz yansımaları görebilirsiniz.

Amazonit nasıl oluşur?

Mikroklin, düşük sıcaklıkta ya da çok yavaş soğuma koşullarında oluşur ve granit ile pegmatit gibi kayaçlarda bulunur. Amazonit ise özellikle granitik pegmatitlerde ve granitlerin miyarolitik boşluklarında, yani kayaç soğurken oluşan küçük gaz boşluklarında, özşekilli kristaller halinde gelişir.

Pegmatitler, magmanın son evresinde kalan, suca ve nadir elementlerce zengin eriyikten oluşan iri kristalli kayaçlardır. Amazonitin rengi için gereken kurşun ve yapısal su bu ortamlarda bulunabilir. Kristal oluştuktan sonra çevre kayaçlardaki radyoaktif elementlerin uzun süreli doğal radyasyonu rengi ortaya çıkarır.

Amazonit dünyada nerelerde bulunur?

Amazonit dünyanın pek çok bölgesinde bulunur, ancak koleksiyon ve süs taşı kalitesindeki malzeme belirli yataklardan gelir.

ÜlkeBilinen bölgeler
ABDColorado’da Pikes Peak bölgesi (El Paso, Teller, Douglas ve Park ilçeleri), Virginia’da Amelia
RusyaUral’da İlmen Dağları (Miass yakınları), Kola Yarımadası
BrezilyaMinas Gerais pegmatitleri
EtiyopyaKonso ve Kenticha bölgeleri
MadagaskarPegmatit yatakları
DiğerNamibya, Zimbabve, Mozambik, Myanmar (Mogok), Kanada, Avustralya

Bu bölgeler arasında Pikes Peak özel bir yere sahip. Bölgenin pegmatitlerinde mavi-yeşil amazonit kristalleri dumanlı kuvars kristalleriyle birlikte büyür. Bu birliktelik, Amerikan mineralojisinin en tanınan numune kombinasyonlarından birini oluşturur. Etiyopya’nın Konso bölgesi ise son yıllarda iri ve kaliteli amazonit kristalleri veren yeni bir kaynak olarak öne çıktı.

Türkiye’de amazonit var mı?

Taradığımız güvenilir kaynaklarda Türkiye’den bilinen, işletilen bir amazonit yatağına dair kayda rastlamadık. MTA uzmanlarının feldspatlar üzerine değerlendirmesi de amazonitin bulunduğu yerler arasında Brezilya, ABD, Madagaskar, Namibya, Zimbabve, Avustralya ve eski Sovyetler Birliği’ni sayar, Türkiye’yi anmaz.

Türkiye’de potasyum feldspat ve mikroklin içeren granit ve pegmatitler bulunur, ancak bu kayaçlardaki feldspat çoğunlukla seramik ve cam sanayisinin hammaddesi olarak değerlendirilir ve amazonit rengini taşımaz. Türkiye’de süs taşı olarak bilinen feldspat çeşidi ise Aydın’ın Çine ilçesinden çıkan aytaşıdır.

Amazonit ile benzer taşlar arasındaki farklar

USGS rehberi, amazonitin en çok yeşim ve turkuazla karıştırıldığını belirtir. Krizopras ve yeşil cam da piyasada karşılaşılan benzerlerdir.

TaşMineral veya sınıfMohs sertliğiAyırt edici ipucu
AmazonitMikroklin (feldspat)6–6,5Izgara deseni, beyaz albit damarları, dilinim yüzeylerinde düz parıltı
TurkuazFosfat minerali6Dilinim ve ızgara deseni yok; çoğunlukla kahverengi ya da siyah damarlı ana kayaç
Yeşim (jadeit)Piroksen grubu mineral6,5–7Lifli ya da taneli doku, dilinim parıltısı görülmez, yoğunluğu belirgin biçimde yüksek
KrizoprasMikrokristalin kuvars (kalsedon)6,5–7Homojen elma yeşili, ızgara deseni ve dilinim yok
Yeşil camYapayYaklaşık 5,5Gaz kabarcıkları, kalıp izleri, aşırı düzgün renk

Bu ipuçlarının en kullanışlısı ızgara deseni ve beyaz damarlardır. Turkuaz, yeşim ve krizopras bu yapıyı göstermez. Yine de cilalı bir boncukta desen her zaman belirgin olmayabilir; kesin tanım için bir gemoloji laboratuvarı yoğunluk ve kırılma indisini ölçebilir.

Amazonitte işlem ve taklit

Amazonitin bir kısmı, görünümünü iyileştirmek için işlemden geçirilir. GIA, 2017’de piyasaya çıkan, alışılmadık derecede canlı mavi ve yarı saydam bir amazonit türünü incelemiş ve bu malzemenin tamamen reçineyle emdirilmiş (impregnasyon) olduğunu kızılötesi spektroskopiyle (FTIR) belirlemiştir.

Bu işlemin dayanıklılığa etkisi de test edildi. İşlem görmüş boncuklar su ve alkole bir saat bırakıldığında değişmedi. Asetona bırakılan bazı boncuklarda ise beyazımsı çatlaklar belirdi ve taş saydamlığını kaybetti. GIA bu nedenle bu tür amazonitlerin oje çıkarıcı gibi asetonca zengin çözücülerden uzak tutulmasını önerir.

İşlem görmüş taş sahte değildir, ama satıcının bunu açıklaması gerekir. Doğal görünümlü amazonitte canlı ama “fazla kusursuz” bir mavi ve olağandışı bir saydamlık, işlemin işareti olabilir.

Amazonitin fiyatı ve değeri

Amazonit, uygun fiyatlı bir süs taşıdır. USGS’nin 2019 tarihli mücevher taşları rehberi amazoniti düşük maliyetli taşlar arasında, yani karat başına 25 dolara kadar olan grupta sınıflar. Bağımsız ve güncel bir fiyat kaynağı bulamadığımız için burada ayrıntılı bir fiyat aralığı vermiyoruz.

Bir amazonit parçasının değerini belirleyen başlıca etkenler şunlardır.

  • Renk. Doygun ve eşit dağılmış mavi-yeşil ya da turkuaz tonlar, soluk ve lekeli tonlardan daha değerlidir.
  • Beyaz damar oranı. Az damarlı ve homojen görünümlü parçalar takı için daha çok aranır. Bununla birlikte damarlar, taşın doğallığının da bir işaretidir.
  • Saydamlık. Yarı saydam amazonit, opak olandan daha değerlidir; ancak olağandışı saydamlık işlem belirtisi olabilir.
  • Bütünlük. Dilinim çatlakları ve kırıklar, özellikle boncuk ve kabaşonlarda değeri düşürür.
  • Koleksiyon değeri. Kesilmiş taştan bağımsız olarak, Pikes Peak gibi bilinen yataklardan gelen ve dumanlı kuvarsla birlikte büyümüş iyi biçimli kristal numuneleri koleksiyon piyasasında belirgin biçimde yüksek fiyat bulabilir.

Amazonit satın alırken nelere dikkat edilmeli?

  • Satıcıya taşın doğal amazonit olup olmadığını ve reçine, mum ya da boya işlemi uygulanıp uygulanmadığını sorun.
  • Taşı ışığa karşı çevirerek ızgara desenini, beyaz damarları ve dilinim parıltısını arayın.
  • Çok düşük fiyatlı, aşırı düzgün renkli ve tamamen damarsız boncuk dizilerinde cam ya da boyalı taş olasılığını göz önünde tutun.
  • Yüzük alacaksanız taşın kenarlarını koruyan kapalı yuvalı modelleri tercih edin.

Amazonit nerelerde kullanılır?

Amazonit en çok boncuk, kabaşon, kolye ucu ve küçük oymalar halinde kullanılır. Mükemmel dilinimi nedeniyle fasetli kesime uygun değildir ve çoğunlukla kabaşon olarak işlenir. Mineral koleksiyoncuları için ise özellikle dumanlı kuvarsla birlikte bulunan iyi biçimli kristaller aranan numunelerdir.

Amazonit, Mısır başta olmak üzere bazı antik kültürlerin takılarında kullanıldığı sık sık anlatılan bir taştır. Ancak bu konudaki yaygın anlatımların önemli bir kısmı arkeolojik yayınlara değil, ticari kaynaklara dayanır. Bu yüzden belirli eserlere ilişkin iddiaları bu yazıya almadık.

Amazonit bakımı ve temizliği

Amazonit, 6 ile 6,5 arasındaki sertliği ve mükemmel dilinimi nedeniyle günlük kullanımda özen ister. Sert bir darbe, taşın dilinim yüzeyi boyunca çatlamasına ya da kenarından parça kopmasına yol açabilir. Bu yüzden her gün takılan yüzüklerden çok kolye, küpe ve bileklik için uygundur.

GIA, feldspat ailesinden taşların ultrasonik temizleyicilerle temizlenmemesini önerir. Amazonit için en güvenli yöntem ılık sabunlu su ve yumuşak bir fırçadır. Reçineyle işlenmiş taşlar için aseton ve benzeri çözücülerden kaçının. Rengi ısıyla bozulabileceği için onarım sırasında kuyumcuya taşın amazonit olduğunu mutlaka söyleyin.

Amazonit ve kurşun, bilmeniz gerekenler

Amazonitin rengini veren kurşun, bu taşın güvenli kullanımıyla ilgili bir soruyu da beraberinde getirir. Alman Değerli Taş Araştırma Enstitüsü (EPI), bir amazonit numunesini çocukların ağzına aldığı ya da yuttuğu durumu taklit eden, tükürüğe benzer asidik bir çözeltide yaklaşık bir saat bekletti. Çözeltiye geçen kurşun miktarı kilogram başına 125 miligram olarak ölçüldü. Bu değer, Avrupa’da oyuncaklar için geçerli EN 71-3 standardındaki sınırın yaklaşık beş katıdır.

EPI bu sonuca dayanarak iki öneride bulunur. Amazonit doğrudan içme suyuna konulmamalıdır; “taş suyu” amacıyla satılacaksa suyla temas etmeyen kapalı bir tüp içinde sunulmalıdır. Ayrıca bu numune, çocuk oyuncağı olarak kullanılmaya uygun bulunmamıştır.

Pratikte bu, amazonit takıların küçük çocukların ağzına alabileceği yerlerden uzak tutulması ve taşın içilecek suya bırakılmaması anlamına gelir. EPI, takı olarak takılan amazonitin deri yoluyla bir risk oluşturup oluşturmadığına dair bir değerlendirme yapmamıştır.

Amazonitle ilgili inanışlar

Amazonit, bazı kaynaklarda umut, cesaret, sakinlik ya da iletişimle ilişkilendirilir ve belirli çakralarla eşleştirilir. Bu iddialar geleneksel ve metafizik inanışlara dayanır, bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Amazonit hiçbir sağlık sorununu önlemez veya tedavi etmez. Kurşun içeriği nedeniyle, şifa amacıyla suya konulması da yukarıda anlatılan nedenlerle önerilmez.

Bir amazonit parçasını incelerken taşı güçlü bir ışığın altında yavaşça çevirin. Mavi-yeşil zeminde beliren ince ızgara deseni ve beyaz albit damarları, elinizdeki taşın turkuaz ya da cam değil, gerçekten bir feldspat olduğunun en güvenilir ilk işaretidir.


3) Sıkça Sorulan Sorular

Amazonit taşı ne renktir?

Amazonit genellikle açık yeşil, mavi-yeşil ya da turkuaz tonlarındadır ve çoğu zaman beyaz damarlar taşır. Kurşun içeriği düşük olanlar mavimsi, yüksek olanlar daha yeşilimsi olma eğilimindedir.

Amazonit gerçek bir mineral mi?

Amazonit, potasyum feldspat grubundan mikroklin mineralinin bir çeşididir. Kimyasal formülü KAlSi₃O₈’dir. Ayrı bir mineral türü değil, mikroklinin renkli bir varyetesidir.

Amazonit ile turkuaz nasıl ayırt edilir?

Amazonitte ince ızgara deseni, beyaz albit damarları ve dilinim yüzeylerinde düz parıltılar görülür. Turkuaz bu yapıları göstermez ve genellikle kahverengi ya da siyah damarlı bir ana kayaç içerir.

Amazonit kurşun içerir mi?

Evet. Amazonitin rengi için yapıda eser miktarda kurşun bulunması gerekir. Bir laboratuvar testinde asidik çözeltiye geçen kurşun, oyuncak standardındaki sınırın yaklaşık beş katı çıkmıştır. Bu nedenle amazonit içme suyuna konulmamalı ve küçük çocuklardan uzak tutulmalıdır.

Amazonit suya konur mu?

Kısa süreli temizlik için ılık sabunlu su güvenlidir. Ancak taş suyu hazırlamak amacıyla içilecek suya bırakılması, kurşun salınımı riski nedeniyle önerilmez.

Amazonit yüzükte kullanılır mı?

Kullanılabilir, ama dikkat ister. Sertliği 6 ile 6,5 arasındadır ve mükemmel dilinime sahiptir; sert bir darbede çatlayabilir. Yüzük için taşı koruyan kapalı yuvalı modeller daha uygundur.

Amazonit Türkiye’de çıkar mı?

Güvenilir kaynaklarda Türkiye’den işletilen bir amazonit yatağına dair kayıt bulunmuyor. Türkiye’de süs taşı olarak bilinen feldspat çeşidi Aydın Çine’den çıkan aytaşıdır.

Kaynaklar

  • Hofmeister, A. M. ve Rossman, G. R. (1985). A spectroscopic study of irradiation coloring of amazonite, structurally hydrous, Pb-bearing feldspar. American Mineralogist, 70, 794-804. https://msaweb.org/AmMin/AM70/AM70_794.pdf
  • Petrov, I. ve diğ. (1993). EPR of [Pb-Pb]³⁺ mixed valence pairs in amazonite-type microcline. American Mineralogist, 78, 500-510. https://msaweb.org/AmMin/AM78/AM78_500.pdf
  • GIA, Gems & Gemology (Sonbahar 2017), Gem News International, Impregnated amazonite. https://www.gia.edu/gems-gemology/fall-2017-gemnews-impregnated-amazonite
  • GIA, Tips on Caring for Jewelry. https://www.gia.edu/gia-news-research-tips-caring-jewelry
  • Çelebioğlu, F. N. ve Türeli, K. (MTA Genel Müdürlüğü). Feldispat Grubu Mineralleri. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası yayını. https://jmo.org.tr/resimler/ekler/f78cf364024e67f_ek.pdf
  • U.S. Geological Survey (2019). Minerals Yearbook, Gemstones, Tablo 9. Proje dosyası, myb1-2019-gemstones.pdf
  • Mindat.org, Amazonite (Microcline çeşidi). https://www.mindat.org/min-184.html
  • Handbook of Mineralogy, Microcline. https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/microcline.pdf
  • EPI Institut für Edelsteinprüfung, Lead in amazonite, caution. https://epigem.de/en-us/toxic-minerals/lead-in-amazonite-caution.html

 

İlginizi çekebilir.

Ametist, akik, sitrin, turkuaz, lapis lazuli, pembe kuvars, kaplan gözü ve akuamarin taşları

Yarı Değerli Taşlar Nelerdir? Çeşitleri ve Fiyatları

Yarı Değerli Taşlar Nelerdir? Çeşitleri, Özellikleri ve Fiyatları Yarı değerli taşlar, mücevher ticaretinde elmas, yakut, …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir