Değerli Taşlar

Değerli Taşlar Nelerdir? Elmas, Yakut, Safir ve Zümrüt

Değerli Taşlar Nelerdir?

Değerli taşlar, güzellikleri, dayanıklılıkları ve nadirlikleri nedeniyle mücevherde kullanılan doğal taşlardır. Geleneksel olarak elmas, yakut, safir ve zümrüt “dört değerli taş” kabul edilir. Ancak bu sınıflandırma bilimsel değil ticaridir; bir taşın gerçek değerini türü kadar rengi, berraklığı, boyutu ve uygulanmış işlemler belirler.

Bu sayfada bir taşı değerli yapan özellikleri, dört klasik değerli taşın neden bu konumda olduğunu, bu gruba girmediği halde çok yüksek fiyatlara satılabilen taşları ve değerli bir taş alırken nelere dikkat etmeniz gerektiğini bulacaksınız. Her taşın ayrıntılı profili için ilgili alt sayfalara geçebilirsiniz.

Değerli taş ne demektir?

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), değerli taş kavramını güzellik, dayanıklılık ve nadirlik özelliklerine sahip olduğu için süslenme, sergileme veya sanat objesi olarak kullanılan mineral ya da organik malzemeler olarak tanımlar. Aynı tanım kehribar, inci, taşlaşmış ağaç ve kabuk gibi organik malzemeleri de kapsar.

Bu tanımın arkasında çarpıcı bir oran yatar. USGS’ye göre bilinen 4.000’i aşkın mineral türünden yalnızca 100 kadarı bu özelliklerin hepsine birden sahiptir ve değerli taş kabul edilir. Kimyasal bileşim açısından en büyük değerli taş grubu kuvars dışındaki silikatlardır; oksitler ve kuvars ikinci sırada gelir.

Değerli taş adı çoğu zaman bir mineralin adı değil, o mineralin belirli bir çeşidinin adıdır. Yakut ve safir aynı mineralin, korundun farklı renkleridir. Zümrüt de berilin yeşil çeşididir. Bu ayrımı bilmek, bir taşın neden belirli bir şekilde davrandığını ve neyle karıştırılabileceğini anlamayı kolaylaştırır.

Değerli taş ile yarı değerli taş arasındaki fark nedir?

Mücevher ticaretinde elmas, yakut, safir ve zümrüt geleneksel olarak “değerli taş”, diğer taşlar ise “yarı değerli taş” diye anılır. Bu ayrım 19. yüzyıl ticaret geleneğine dayanır. Gemoloji kaynakları, terimlerin anlamının zamanla bulanıklaştığını ve yanıltıcı olabildiğini vurgular, çünkü bir karatlık “yarı değerli” bir taş, aynı ağırlıktaki “değerli” bir taştan daha pahalı olabilir.

Bilimsel kaynaklar bu iki kategoriyi kullanmaz. Örneğin USGS’nin mücevherde kullanılan taşlar için hazırladığı rehber tablo, taşları değerli ve yarı değerli diye ayırmak yerine maliyetlerini karat başına 25 dolara kadar düşük, 200 dolara kadar orta ve 200 doların üzerinde yüksek olarak sınıflandırır. Bu tabloda dört klasik taşın yanı sıra aleksandrit, tanzanit ve benitoit de yüksek, kırmızı beril ise çok yüksek maliyetli taşlar arasında yer alır.

Pratikte şunu bilmeniz yeterlidir. “Değerli taş” ifadesi bir kalite garantisi değildir. Düşük kaliteli, çatlaklı ve yoğun işlem görmüş bir yakut, kusursuz bir spinelden çok daha ucuz olabilir.

Bir taşı değerli yapan özellikler nelerdir?

Güzellik, bir taşın değerinin ilk koşuludur. Renkli taşlarda bu büyük ölçüde rengin tonu, doygunluğu ve eşit dağılımıyla ilgilidir. Elmasta ise renksizlik, parlaklık ve ışığı renklere ayırma yeteneği (ateş) öne çıkar.

Dayanıklılık, taşın günlük kullanımda zarar görmeden yıllarca kalabilmesidir. Bunun iki bileşeni vardır. Sertlik, çizilmeye karşı direnci ifade eder ve Mohs ölçeğiyle sıralanır. Tokluk ise kırılmaya ve çatlamaya karşı direnci anlatır. Bir taş çok sert olduğu halde kırılgan olabilir. Günlük tozun büyük bir kısmı Mohs ölçeğinde 7 olan kuvars taneciklerinden oluştuğu için bu değerin üzerindeki taşlar yüzük gibi aşınmaya açık takılarda daha avantajlıdır.

Nadirlik, taşın doğada ne kadar seyrek oluştuğunu ve iyi kalitedeki örneklerin ne kadar az bulunduğunu anlatır. Bir mineral türü yaygın olsa bile onun saydam, iri ve canlı renkli örnekleri çok nadir olabilir.

Bu üç özelliğe bugün dördüncü bir etken eklenir. Talep. Moda, kültürel gelenekler ve pazarlama, bir taşın fiyatını nadirliğinden bağımsız olarak etkileyebilir.

Dört klasik değerli taş

Aşağıdaki tablo, USGS’nin değerli taş rehber tablosundaki değerlere ve GIA’nın (Amerika Gemoloji Enstitüsü) renk açıklamalarına dayanır.

ÖzellikElmasYakutSafirZümrüt
MineralElmasKorundKorundBeril
Kimyasal bileşimKarbon (C)Alüminyum oksit (Al₂O₃)Alüminyum oksit (Al₂O₃)Berilyum alüminyum silikat
Rengini verenSaf hali renksizdirKromMavi renkte demir ve titanyumKrom ve vanadyum
Mohs sertliği10997,5-8
Yoğunluk (g/cm³)3,516-3,5253,95-4,103,95-4,102,63-2,80
Kırılma indisi2,42yaklaşık 1,78yaklaşık 1,78yaklaşık 1,58
Tipik işlemBazı taşlarda renk ve berraklık işlemleriIsıl işlem çok yaygınIsıl işlem ve difüzyon yaygınYağ ve reçine dolgusu çok yaygın

Elmas

Elmas, tamamen karbon atomlarından oluşan ve Mohs ölçeğinde 10 değeriyle bilinen en sert doğal maddedir. Yüksek kırılma indisi, ona parlaklığını ve ışığı renklere ayırma gücünü verir.

Elmasın kalitesi, GIA’nın geliştirdiği dört ölçüte göre değerlendirilir. Renk, berraklık, kesim ve karat ağırlığı. GIA, 1953’te tanıttığı D’den Z’ye renk ölçeğiyle elmas rengini değerlendirmede bugün kullanılan standardı belirlemiştir. Bu ölçütler ortaya çıkmadan önce renksiz taşlar “su gibi”, iyi kesilmiş taşlar ise yalnızca “iyi yapılmış” diye tarif ediliyordu. Ağırlık birimi karat ise 0,2 grama eşittir.

USGS’ye göre 2019’da dünya doğal elmas üretimi 138 milyon karattı ve bunun yaklaşık 79,5 milyon karatı (yüzde 58’i) mücevher kalitesindeydi. En büyük üreticiler Rusya, Botsvana ve Kanada’ydı. 2002’de yürürlüğe giren Kimberley Süreci Sertifikasyon Sistemi, çatışma bölgelerinden gelen elmasların ticaretini engellemeyi amaçlar ve USGS’ye göre katılımcı ülkeler dünya ham elmas üretimi ve ticaretinin yaklaşık yüzde 99,8’ini temsil eder.

Laboratuvarda üretilen elmaslar da artık piyasada geniş yer tutar. USGS’ye göre ilk sentetik elmas tanecikleri 1954’te yüksek basınç ve yüksek sıcaklık yöntemiyle üretildi; bugün kimyasal buhar biriktirme (CVD) yöntemiyle de mücevher kalitesinde elmas büyütülmektedir. Bu taşlar doğal elmasla aynı kimyasal ve fiziksel özelliklere sahiptir ve ayrımları laboratuvar incelemesi gerektirir.

Yakut

Yakut, korund mineralinin kırmızı çeşididir. GIA’ya göre doğada renksiz olan korund, yapısına giren krom elementi sayesinde kırmızı renk kazanır. Kırmızı dışındaki tüm korund renkleri safir olarak adlandırılır.

GIA, Myanmar’daki Mogok Vadisi ve Mong Hsu’yu yüksek kaliteli yakutun önemli kaynakları olarak sayar; Madagaskar, Kamboçya, Sri Lanka ve Vietnam da yakut çıkarılan ülkeler arasındadır. Gems & Gemology dergisine göre Mozambik, 2009’da Montepuez yatağının keşfinden bu yana mücevher kalitesinde yakutun önde gelen üreticisi haline gelmiştir.

Yakutta en sık karşılaşılan konu ısıl işlemdir. GIA, neredeyse tüm yakutların rengini iyileştirmek için ısıtıldığını, işlem görmemiş yakutların ise çok daha yüksek fiyat bulduğunu belirtir. Kurumun alıcılara tavsiyesi açıktır. Bir laboratuvar raporu aksini söylemediği sürece yakutun ısıl işlem gördüğünü varsayın. GIA ayrıca cam dolgusunun yaygın ve çok daha az dayanıklı bir işlem olduğu konusunda uyarır.

Safir

Safir de korunddur. GIA’ya göre korunda rengini veren eser elementler demir ve titanyum olduğunda mavi safir oluşur; yüzde birin yalnızca birkaç yüzde biri kadar demir ve titanyum bu rengi yaratmaya yeter ve taş ne kadar çok demir içerirse mavisi o kadar koyulaşır. Safir yalnızca mavi değildir. Sarı, pembe, mor, turuncu ve yeşil tonlardaki korundlar “fantezi safir” olarak anılır. Pembemsi turuncu ve nadir bir çeşit olan padparadscha, adını lotus çiçeğinden alır.

GIA’nın alıcı rehberine göre safirde en yüksek köken primini Keşmir alır, ancak Myanmar, Sri Lanka ve Madagaskar da üst kalite taşlar üretir. Aynı rehber, piyasadaki mavi ve fantezi renkli safirlerin büyük bir kısmının rengini değiştirmek için ısıtıldığını veya kafes difüzyonu işleminden geçirildiğini belirtir. GIA’ya göre ısıl işlem safir için kabul gören bir uygulamadır; ancak üst kalite bir safirde ısıl işlem izi bulunmadığının bağımsız bir laboratuvarca doğrulanması, taşın nadirliğine ve değerine katkı yapar.

Zümrüt

Zümrüt, beril mineralinin krom ve vanadyumla renklenen yeşil ile mavimsi yeşil çeşididir. GIA’nın zümrüt rehberine göre zümrütte en belirleyici kalite ölçütü renktir.

Zümrüt, berraklık açısından diğer üç taştan farklı değerlendirilir. GIA’ya göre zümrütler genellikle çıplak gözle görülebilen iç kusurlar (kapanımlar) içerir ve mücevher sektörü bu kapanımları kabul eder; gözle görülür kusur içermeyen doğal zümrütler ise çok nadir oldukları için özellikle değerlidir. Aynı kaynak, zümrütlerin çoğunun kapanımların görünürlüğünü azaltmak için yağ, reçine veya polimerlerle işlendiğini belirtir.

GIA’nın zümrüt bilgi notuna göre uluslararası piyasadaki zümrütlerin çoğunu Kolombiya, Brezilya, Zambiya ve Zimbabve sağlar. Kolombiya, pek çok uzmana göre en yüksek kalitede ve en yüksek miktarda zümrüt üreten ülkedir. Zümrütün sertliği 7,5-8 olsa da tokluğu orta ile iyi arasındadır; bu yüzden darbelere karşı korunması gerekir.

Değerli sayılabilecek diğer taşlar hangileridir?

Dört klasik taşın dışında kalan pek çok taş, nadirliği ve kalitesi nedeniyle çok yüksek fiyatlara alıcı bulabilir. USGS’nin rehber tablosu bu taşların bazılarını yüksek maliyetli olarak sınıflandırır.

TaşMineralMohs sertliğiUSGS maliyet sınıfıÖne çıkan özellik
AleksandritKrizoberil8,5YüksekIşık kaynağına göre renk değiştirir
Kırmızı beril (biksbit)Beril7,5-8Çok yüksekGenellikle küçük boyutlarda bulunur
BenitoitBaryum titanyum silikat6-6,5YüksekUltraviyole ışıkta güçlü mavi ışıma
TanzanitKarmaşık silikat6-7YüksekGüçlü üç renklilik
Jadeit (yeşim)Karmaşık silikat6,5-7Düşükten çok yükseğeKaliteye göre çok geniş fiyat aralığı
OpalSulu silika5,5-6,5Düşükten yükseğeRenk oyunu (opalesans)
İnciKalsiyum karbonat2,5-4,5Düşükten yükseğeOrganik kökenli

Bu tablo, “değerli” ve “yarı değerli” ayrımının neden yetersiz kaldığını da gösterir. Jadeit, opal ve inci gibi taşlarda en düşük ve en yüksek kalite arasındaki fiyat farkı, bazı klasik değerli taşlardakinden çok daha büyüktür.

Değerli taşların fiyatı neye göre belirlenir?

Bir değerli taşın fiyatını belirleyen başlıca etkenler şunlardır.

Renk, renkli taşlarda en belirleyici ölçüttür. GIA hem yakut hem zümrüt için rengi değerin başlıca belirleyicisi olarak gösterir.

Berraklık, taşın içindeki kapanımların miktarını ve görünürlüğünü anlatır. Ancak her taş için aynı standart geçerli değildir. Elmasta küçük kusurlar fiyatı belirgin biçimde düşürürken, zümrütte gözle görülür kapanımlar beklenen bir durumdur.

Kesim, taşın ışığı nasıl yansıttığını ve renginin ne kadar iyi göründüğünü belirler.

Karat ağırlığı arttıkça, büyük ve kaliteli taşlar daha nadir olduğu için karat başına fiyat genellikle yükselir.

Köken, bazı taşlarda fiyatı ciddi biçimde etkiler. Keşmir safiri ya da Kolombiya zümrüdü gibi kökenler ancak bir laboratuvar raporuyla belgelenebilir.

İşlem, değeri doğrudan etkiler. İşlem görmemiş bir yakut veya safir, işlem görmüş benzerinden çok daha yüksek fiyat bulur.

Fikir vermesi açısından USGS’nin 2019 değerli taş raporunda yer alan, Gem Guide kaynaklı toptan fiyatlara bakılabilir. Bu rakamlar, perakende kuyumcuların yaklaşık bir karatlık üst kalite taşlar için ödediği tahmini toptan alış fiyatlarıdır.

Taş (2019, üst kalite)Karat başına yaklaşık toptan fiyat (ABD doları)
Elmas, 1 karat, G renk, VS1 berraklık6.610
Zümrüt3.250-4.500
Yakut2.640-3.600
Mavi safir950-1.700
Tanzanit375-395
Akuamarin325-375

Bu rakamlar 2019 yılına aittir ve yalnızca belirli bir kalite ve boyut için geçerlidir. Güncel perakende fiyatlar; taşın büyüklüğüne, kalitesine, kökenine, işlem durumuna, döviz kuruna ve piyasa koşullarına göre çok farklı olabilir.

Doğal, sentetik ve taklit değerli taş arasındaki fark nedir?

USGS’nin tanımına göre sentetik taşlar, doğal karşılıklarıyla aynı kimyasal, optik ve fiziksel özelliklere sahiptir; “kültür” ve “laboratuvarda üretilmiş” ifadeleri de bu taşlar için kullanılır. Taklitler (simülanlar) ise doğal taşlara benzer görünür, ancak farklı kimyasal, optik ve fiziksel özelliklere sahiptir.

Sentetik değerli taş üretimi sanıldığından çok daha eskidir. USGS’nin üretim yöntemleri tablosuna göre Verneuil (alevle eritme) yöntemiyle sentetik yakut ve safir üretimi 1900’lere, flux yöntemiyle sentetik zümrüt üretimi ise 1930’lara uzanır. Bu yüzden eski bir takıdaki taşın da sentetik olma olasılığı vardır.

Sentetik bir taş, doğru adla satıldığı sürece meşru bir üründür. Sorun, sentetik veya taklit bir taşın doğal taş olarak sunulmasıdır. USGS de ithal edilen sentetik ve işlem görmüş taşların doğal taş olarak pazarlanmasının ve sentetik taşların doğal taş partilerine karıştırılmasının sektör için bir sorun olmaya devam ettiğini belirtir.

Değerli taş alırken nelere dikkat edilmelidir?

  1. Taşın türünü ve çeşidini açıkça yazdırın. “Kırmızı taş” veya “yeşil taş” yerine “doğal yakut” veya “doğal zümrüt” gibi net bir tanım isteyin.
  2. Taşın doğal, sentetik veya taklit olup olmadığını yazılı olarak sorun.
  3. Isıl işlem, cam dolgusu, yağ veya reçine dolgusu, difüzyon gibi işlemleri sorun. Yakut ve safirde ısıl işlem, zümrütte dolgu işlemi olağan kabul edilir; ancak açıklanması gerekir.
  4. Yüksek tutarlı alımlarda tanınmış bir gemoloji laboratuvarından alınmış rapor isteyin. Köken iddiası varsa raporda yer alıp almadığını kontrol edin.
  5. Fiyatın kaliteyle uyumunu sorgulayın. Olağan dışı ucuz, büyük ve kusursuz görünen bir değerli taş, sentetik veya taklit olma olasılığını artırır.
  6. Taşın kullanım amacına uygun olup olmadığını düşünün. Zümrüt gibi tokluğu daha düşük taşlar günlük kullanılan yüzüklerde korumalı montürlerle tercih edilmelidir.
  7. İade ve değişim koşullarını alımdan önce netleştirin.

Türkiye’de değerli taş çıkar mı?

Türkiye, yarı değerli süs taşları bakımından zengin bir ülkedir, ancak dört klasik değerli taşın bilinen ekonomik yatakları yoktur. Dokuz Eylül, İstanbul Teknik ve Dumlupınar üniversitelerinden araştırmacıların Jeoloji Mühendisleri Odası’nda yayımlanan çalışmasına göre Türkiye’nin jeolojik yapısı elmas, yakut, safir, zümrüt, aleksandrit veya topaz gibi kıymetli süs taşı yatakları oluşturmaz; buna karşın dünyada ticareti yapılan çok sayıda yarı kıymetli süs taşını barındırır.

Bu nedenle Türkiye’de “yerli yakut” veya “Anadolu zümrüdü” gibi adlarla sunulan taşlarla karşılaşırsanız, taşın türünü ve kökenini bir laboratuvar raporuyla doğrulatmanız akıllıca olur.

Değerli bir taşı değerlendirirken akılda tutmanız gereken bir bilgi

Bir taşın “değerli” olarak anılması, onun değerli olduğunu garanti etmez. Asıl değeri belirleyen, o taşın kendi türü içindeki kalitesidir. Bu yüzden bir kuyumcuya ilk sorulacak soru “Bu değerli bir taş mı?” değil, “Bu taş doğal mı, hangi işlemlerden geçti ve bunu belgeleyen bir rapor var mı?” olmalıdır. Bu üç sorunun yanıtı, taşın adından çok daha fazlasını anlatır.


3. Sıkça sorulan sorular

Değerli taşlar hangileridir?

Geleneksel olarak elmas, yakut, safir ve zümrüt değerli taş kabul edilir. Ancak aleksandrit, tanzanit, kırmızı beril, jadeit, opal ve inci gibi taşlar da kalitelerine göre çok yüksek fiyatlara alıcı bulabilir.

Dünyanın en değerli taşı hangisidir?

Tek bir yanıt yoktur, çünkü bir taşın değeri türü kadar kalitesine, boyutuna, rengine ve kökenine bağlıdır. Üst kalite elmaslar, yakutlar, zümrütler ve safirler genellikle en pahalı taşlar arasındadır. USGS’nin rehber tablosu kırmızı berili de çok yüksek maliyetli taşlar arasında sınıflandırır.

Değerli taş ile yarı değerli taş arasındaki fark nedir?

Bu ayrım 19. yüzyıl ticaret geleneğinden gelir ve bilimsel değildir. Elmas, yakut, safir ve zümrüt değerli, diğerleri yarı değerli diye anılır; ancak bazı yarı değerli taşlar aynı ağırlıktaki değerli taşlardan daha pahalı olabilir.

Yakut ile safir aynı taş mı?

Evet, ikisi de korund mineralidir. Krom içeren kırmızı korund yakut, diğer tüm renklerdeki korund ise safir olarak adlandırılır. Mavi safire rengini demir ve titanyum verir.

Değerli taşlar işlem görür mü?

Evet, pek çoğu görür. GIA’ya göre neredeyse tüm yakutlar ısıtılır, piyasadaki safirlerin büyük kısmı ısıl işlem veya difüzyonla işlenir, zümrütlerin çoğu da yağ, reçine veya polimerlerle doldurulur. Bu işlemler satıcı tarafından açıklanmalıdır.

Sentetik elmas gerçek elmas mıdır?

Laboratuvarda üretilen elmas, doğal elmasla aynı kimyasal ve fiziksel özelliklere sahip gerçek bir elmastır, ancak doğal değildir. Bu nedenle “laboratuvarda üretilmiş” veya “sentetik” olarak açıkça belirtilerek satılmalıdır. Doğal elmastan ayrımı laboratuvar incelemesi gerektirir.

Türkiye’de değerli taş çıkar mı?

Türkiye’de elmas, yakut, safir ve zümrütün bilinen ekonomik yatakları yoktur. Buna karşın Türkiye, ticareti yapılan pek çok yarı değerli süs taşını barındırır.

Kaynaklar

  • U.S. Geological Survey, 2019 Minerals Yearbook, Gemstones (metin, Tablo 2, Tablo 3, Tablo 9 ve Tablo 10).
  • GIA, Royal Ruby. https://www.gia.edu/royal-ruby
  • GIA, Ruby Gem Encyclopedia. https://www.gia.edu/ruby
  • GIA, Sapphire Description. https://www.gia.edu/sapphire-description
  • GIA, Sapphire Buyer’s Guide. https://www.gia.edu/sapphire/buyers-guide
  • GIA, Emerald Buying Guide. https://4cs.gia.edu/wp-content/uploads/2014/02/Emerald-Buying-Guide.pdf
  • GIA, The 4Cs of Diamond Quality. https://4cs.gia.edu/en-us/4cs-diamond-quality/
  • GIA, Diamond Quality, A Short History of the 4Cs. https://www.gia.edu/gia-news-research/diamond-quality-short-history-4cs
  • GIA, Gems & Gemology, Kış 2017, cilt 53, sayı 4 (yakut kapanımları şeması ve Mozambik yakutu bilgisi). https://gia.edu/gems-gemology/winter-2017-inclusions-natural-synthetic-ruby
  • Hatipoğlu, M., Kırıkoğlu, M.S., Buzlu, H.B., Kibici, Y., Helvacı, C., Türkiye’deki Süstaşlarının Endüstriyel Hammaddeler İçerisindeki Önemi. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası. https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/ddf3ef278a06af3_ek.pdf

 

İlginizi çekebilir.

Mohs Sertlik Ölçeği

Mohs Sertlik Ölçeği ve Taş Sertlik Tablosu

Mohs Sertlik Ölçeği ve Taş Tablosu Mohs sertlik ölçeği, minerallerin çizilmeye karşı direncini 1’den 10’a …

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir